ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ  ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ  ΑΓΙΑ ΓΡΑΦΗ   ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ "ΠΟΡΦΥΡΟΓΕΝΝΗΤΟΣ"
ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ
  ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΑΓ. ΒΑΡΒΑΡΑΣ   ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΟΙΚΟΤΡΟΦΕΙΟ   ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ
Φωνή Κυρίου |Διακονία | Εορτολόγιο | Πολυμέσα


ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ

Κείμενα

Αφιέρωμα στο 1821

Η Εκκλησία της Ελλάδος απ' αρχής μέχρι του 1934

Αφιέρωμα στην Κατοχή

Απόστολοι Πέτρος - Παύλος

Ορθόδοξος Μοναχισμός

Πληροφορίες περί του Ιερού Λειψάνου (δεξιάς χειρός) του εν αγίοις Πατρός Βασιλείου του Μεγάλου

Το ιστορικό αρχείο της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος

Γιόγκα

Η Ορθόδοξη πνευματική Γεωγραφία της νήσου Σκιάθου (17ος - 19ος αι.)

Περίγραμμα της αιρέσεως των Μορμόνων

Συμεών του Μεταφραστού, Μαξιμιανός, Διόσκορος, Βαρβάρα

Οι Ιεροί Κανόνες στη ζωή της Εκκλησίας - Προϋποθέσεις ερμηνείας των ιερών Κανόνων"

Αποστολική διαδοχή και χειροτονία κατά τον Απόστολο Παύλο

Κύριοι σταθμοί της ιστορικής πορείας του Μοναχισμού

Εκκλησιαστική Ιστορία της Εκκλησίας της Ρωσίας: Περίοδος αναδιοργανώσεως- Διοικητική αυτονομία και η θεωρία της Τρίτης Ρώμης

Κύπρος 1η Απριλίου 1955

Ορθοδοξία Ευρώπη και Μέση Ανατολή

Ορθοδοξία και Δύση

ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΗ ΔΙΑΔΟΧΗ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΤΟΝΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ
Βλασίου Ιω. Φειδά, Καθηγητού Πανεπιστημίου 

Η έννοια τής αποστολικής διαδοχής συνδέεται άρρηκτα μέ τήν αυτονόητη προοπτική τής διαδοχής τών αποστόλων μετά τον θάνατό τους στή συνέχεια τού αποστολικού έργου, ενώ η χειροτονία υπήρξε ο μόνος τρόπος γιά τήν παραχώρηση εξουσιών από τούς αποστόλους σέ δοκιμασμένους συνεργούς τους γιά τή διασφάλιση όχι μόνο τής ευρύτερης κατανομής αρμοδιοτήτων εν τόπω, αλλά καί τής αδιάκοπης συνέχειας τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής εν χρόνω. Εντούτοις, ενώ η ανάπτυξη τού αποστολικού έργου εν τόπω καλύφθηκε εξ αρχής μέ τή χειροτονία από τούς αποστόλους τού τοπικού ιερατείου (επισκόπων καί διακόνων ή πρεσβυτέρων), όπως μαρτυρείται στήν αποστολική γραμματεία, η κατοχύρωση τής αδιάκοπης συνέχειας τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής εν χρόνω, δηλαδή η αντιμετώπιση τού ζητήματος τής διαδοχής τών αποστόλων μετά τόν θάνατό τους, δέν ήταν κατά τήν αποστολική περίοδο μία άμεση ή πιεστική ανάγκη, γι’ αυτό καί οι σχετικές μαρτυρίες είνε περιστασιακές καί οπωσδήποτε ασαφείς, ιδιαίτερα μετά τή συστηματική αμφισβήτησή τους από τήν προτεσταντική θεολογία. Υπό τήν έννοια αυτή, η σχέση χειροτονίας καί αποστολικής διαδοχής είναι η μόνη ασφαλής οδός γιά μία συστηματική προσέγγιση τού κρισίμου ζητήματος είναι οι σχετικές μαρτυρίες, οι οποίες υπάρχουν στίς επιστολές τού αποστόλου Παύλου, αφ’ ενός μέν γιατί σέ αυτές έχουν επικεντρωθή οι κύριες θεολογικές διαφωνίες, αφ’ ετέρου δέ γιατί αυτές παρέχουν τή δυνατότητα κριτικής καί συγκριτικής αξιολογήσεως τών σημαντικών μαρτυριών τής γραμματείας τής πρώιμης μεταποστολικής εποχής (70-100 μ.Χ.), οι οποίες παρουσιάζουν εντυπωσιακή συγγένεια πνεύματος καί ορολογίας πρός τίς μαρτυρίες τών παυλείων επιστολών. Συνεπώς, τά κρίσιμα ερωτήματα είναι: Ποιός χειροτονεί, Ποιόν χειροτονεί καί ποιό λειτούργημα αναλαμβάνει ο χειροτονούμενος στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής;

1. Χάρισμα καί ιερωσύνη

Η αποστολική διαδοχή αναφέρεται στήν αδιάκοπη συνέχεια τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής στήν ιστορική πορεία τής Εκκλησίας καί εκφράζεται αποκλειστικά μέ τή μεταβίβαση τής εξουσίας τού Χριστού από τούς αποστόλους στούς διαδόχους τους, η οποία προσδιορίζει καί τή σχέση τους πρός τό τοπικό ιερατείο, όπως αυτό μαρτυρείται στήν αποστολική καί τή μεταποστολική εποχή. Η αμφισβήτηση από τόν Α.v. Harnack όπως επίσης καί από τήν ιστορική σχολή τής προτεσταντικής θεολογίας, τής ρωμαιοκαθολικής διδασκαλίας γιά τήν αποστολική διαδοχή στηρίχθηκε αφ’ ενός μέν στόν πλασματικό διαχωρισμό μιάς οικουμενικής τάξεως χαρισματούχων (απόστολοι, προφήτες, διδάσκαλοι, ευαγγελιστές κ.λπ.) από τήν τάξη τού τοπικού ιερατείου (επίσκοποι καί διάκονοι, πρεσβύτεροι), αφ’ ετέρου δέ στήν αυθαίρετη απόρριψη τής αδιάκοπης συνέχειας τής εξουσίας τών αποστόλων στούς διαδόχους τους επισκόπους, όπως αυτή μαρτυρείται κατά τίς αρχές τού Β΄ αιώνα στίς επιστολές τού Ιγνατίου Αντιοχείας. Πράγματι, ο A.v. Harnack υποστήριξε τήν υπεροχή τής οικουμενικής τάξεως τών χαρισματούχων έναντι τού τοπικού ιερατείου επί τή βάσει τού χωρίου τής πρός Εφεσίους επιστολής τού αποστόλου Παύλου, κατά τό οποίο {καί αυτός (=Ιησούς Χριστός) έδωκε τούς μέν αποστόλους, τούς δέ προφήτας, τούς δέ ευαγγελιστάς, τούς δέ ποιμένας καί διδασκάλους, πρός καταρτισμόν τών αγίων, εις έργον διακονίας, εις οικοδομήν τού σώματος τού Χριστού (Εφεσ. 4, 10-12). Έτσι, συνέδεσε αυθαίρετα τούς μέν {αποστόλους}, {προφήτας} καί {ευαγγελιστάς} μέ τήν υπερέχουσα οικουμενική τάξη τών χαρισματούχων, τούς δέ {ποιμένας καί διδασκάλους} μέ τό τοπικό ιερατείο. Απέκλεισε έτσι κάθε έννοια διαδοχής στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής μέ ανάλογη χρησιμοποίηση καί τών σχετικών μαρτυριών τής Διδαχής περί τής τάξεως τών περιοδευτών {προφητών}.

Βασική επιδίωξη τού πλασματικού αυτού διαχωρισμού από τήν προτεσταντική θεολογία τής οικουμενικής τάξεως τών χαρισματούχων από τό τοπικό ιερατείο ήταν η απόρριψη τής ρωμαιοκαθολικής διδασκαλίας περί τής αδιακόπου αποστολικής διαδοχής στούς επισκόπους τής Εκκλησίας, αφού οι επίσκοποι τών επιστολών τού Ιγνατίου δέν μπορούν νά αναζητηθούν ούτε στήν τάξη τών χαρισματούχων, η οποία αποσυνδέεται από τό ιερατείο, ούτε στό τοπικό ιερατείο (επισκόπους ή πρεσβυτέρους), τό οποίο δέν ήταν φορέας τής επισκοπικής εξουσίας. Τό γεγονός ότι οι τίτλοι {επίσκοπος} καί {πρεσβύτερος} δέν δηλώνουν στήν καινοδιαθηκική γραμματεία τού φορέα τής επισκοπικής εξουσίας στά πλαίσια τής αποστολικής διαδοχής καθιστά αναγκαία τήν αναζήτησή του σέ κάποια από τίς εξέχουσες τάξεις, οι οποίες συμμετείχαν στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής τόσο κατά τήν αποστολική, όσο καί κατά τήν πρώιμη μεταποστολική εποχή. Σέ ειδική μελέτη υποστηρίξαμε ότι η τάξη τών προφητών κατείχε πράγματι κατά τήν κρίσιμη αυτή περίοδο εξέχουσα θέση στή συνέχιση τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής, αφού στελεχωνόταν από τούς εκλεκτούς μαθητές καί συνεργούς τών αποστόλων, γιά νά συνεχίσουν τό έργο τους, όπως συνάγεται καί από τήν ορθή ερμηνεία τών σχετικών μαρτυριών όχι μόνο τής Διδαχής, αλλά καί τής όλης γραμματείας τής μεταποστολικής εποχής (βλ. Ι. Φειδά, Τό πολίτευμα τής Εκκλησίας καί η Τάξις τών Προφητών, Αθήναι 1984).

Είναι πολύ χαρακτηριστικό ότι ο απόστολος Παύλος ο οποίος συμπεριλαμβάνεται από τόν μαθητή καί συνεργό του ευαγγελιστή Λουκά στήν τάξη τών Προφητών τής Εκκλησία τής Αντιοχείας (Πράξ. 13, 1-3), κατατάσσει πάντοτε τήν τάξη τών προφητών αμέσως μετά τούς αποστόλους τόσο στό χωρίο τής πρός Εφεσίους Επιστολής (4, 10-12), όσο καί στό περίφημο χωρίο τής Α΄ πρός Κορινθίους επιστολής του: {Καί ους μέν έθετο ο Θεός εν τή Εκκλησία πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτας, τρίτον διδασκάλους, έπειτα δυνάμεις, είτα χαρίσματα ιαμάτων, αντιλήψεις, κυβερνήσεις, γένη γλωσσών. Μή πάντες απόστολοι, μή πάντες προφήται, μή πάντες διδάσκαλοι, μή πάντες δυνάμεις, μή πάντες χαρίσματα έχουσιν ιαμάτων, μή πάντες γλώσσαις λαλούσι, μή πάντες διερμηνεύουσι. Ζηλούτε ουν τά χαρίσματα τά κρείττονα} (Α΄ Κορ. 12, 28-31). Η σημαντική αυτή μαρτυρία καθιστά σαφές ότι: α) τά ιεραρχικώς προτασσόμενα χωρίσματα (απόστολοι, προφήται, διδάσκαλοι) ήσαν {τά χαρίσματα τά κρείττονα}, τά οποία δέν είναι δυνατόν νά ταυτισθούν πρός τά ελεύθερα ή παροδικά χαρίσματα τών απλών πιστών, β) οι φορείς τών {κρειττόνων χαρισμάτων} είναι συγκεκριμένες τάξεις μέ μόνιμη αφιέρωση στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής, αφού ό,τι {ο Θεός θέτει εν τή Εκκλησία} είναι μόνιμο λειτούργημα στή ζωή τής Εκκλησίας, όπως η τάξη τών αποστόλων, γ) η τάξη τών προφητών ανήγε τό λειτούργημα στόν Θεό, όπως καί η τάξη τών αποστόλων, γι’ αυτό καί η εξέχουσα θέση της προσδιορίζεται κατ’ αναφοράν πρός τούς αποστόλους καί όχι βεβαίως πρός τήν τοπική Εκκλησία, καί δ) η τάξη τών προφητών αναδεικνύεται τόσο στήν αποστολική, όσο καί στήν πρώιμη μεταποστολική εποχή ως η σημαντικότερη τάξη τής Εκκλησίας μετά τούς αποστόλους.

Υπό τήν έννοια αυτή, ο εισαγόμενος από τόν A.v. Harnack καί τήν προτεσταντική θεολογία κάθετος χωρισμός χαρίσματος καί ιερωσύνης είναι αυθαίρετο θεολογικό πλάσμα, τό οποίο δέν μπορεί νά ανεύρη πειστικά ερείσματα στήν καινοδιαθηκική καί στή μεταποστολική γραμματεία. Έτσι, ο R. Bultman (Theology of the N.T., 2, 103) αποκρούει ως αβάσιμη τή θεωρία τού A. v. Harnack γιά τόν διαχωρισμό τής οικουμενικής τάξεως τών χαρισματούχων από τό τοπικό ιερατείο καί υποστηρίζει όχι μόνο τήν ισοβιότητα τού λειτουργήματος όσων ανήκαν στήν τάξη τών προφητών, αλλά καί τήν εξέλιξή τους σέ φορείς εξέχουσας εξουσίας κατά τήν άσκηση τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής. Ποίοι όμως ανήκαν στήν τάξη τών προφητών; Είναι προφανές ότι στήν τάξη αυτή ανήκαν οι μαθητές καί συνεργοί τών αποστόλων, αφού, οι προφήτες, όπως καί οι συνεργοί τών αποστόλων, μπορούσαν νά ευαγγελίζονται, κατ’ εντολήν τών αποστόλων, τόν λόγο τού Θεού χωρίς τοπική δέσμευση (Πράξ. 13, 1 κεξ.), νά επισκοπούν καί νά στηρίζουν τίς τοπικές εκκλησίες (Πράξ. 15, 36), νά εκπροσωπούν τούς αποστόλους καί νά κοινοποιούν αποστολικές αποφάσεις στίς τοπικές Εκκλησίες (Πράξ. 15, 22, 32), νά χειροτονούν, όπως καί οι απόστολοι, επισκόπους καί διακόνους στίς τοπικές εκκλησίες (Πράξ. 14, 23) κ.ά. Η σχέση όμως τών προφητών πρός τούς συνεργούς τών αποστόλων, καίτοι επιβεβαιώνεται στήν καινοδιαθηκική καί τήν πρώιμη μεταποστολική γραμματεία (Διδαχή), εν τούτοις καθιστά αναγκαία τήν περιγραφή αφ’ ενός μέν τής ιδιαίτερης έννοιας τού τίτλου τών προφητών έναντι τού τίτλου τών αποστόλων, αφ’ ετέρου δέ τού τρόπου εντάξεως τών συνεργών τών αποστόλων στήν τάξη τών προφητών.

2. Αποστολική λειτουργία τής επισκοπής καί αποστολική χειροτονία

Κοινός τόπος τής όλης γραμματείας τής αποστολικής καί τής μεταποστολικής εποχής γιά τήν ένταξη τόσο τών φορέων τών {κρειττόνων χαρισμάτων} συνεργών τών αποστόλων (προφητών, διδασκάλων κ.λπ.), όσο καί τού τοπικού ιερατείου (επίσκοποι καί διάκονοι ή πρεσβύτεροι) στήν αυτοδύναμη άσκηση τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής ήταν η χειροτονία τους από τούς αποστόλους μετά από μία σχετική περίοδο δοκιμασίας σέ διάφορους τομείς τού αποστολικού έργου, η οποία ήταν σύντομη γιά τό τοπικό ιερατείο καί πολύ εκτενής γιά τούς συνεργούς τών αποστόλων, αναλόγως καί πρός τά προσωπικά τους χαρίσματα. Είναι όμως ευνόητον ότι η χειροτονία τών αποστόλων συνδεόταν απολύτως μέ τό ανατιθέμενο έργο, τό οποίο προσδιόριζε καί τό περιεχόμενο ή τό επίπεδο τής αποδιδομένης αυθεντίας σέ κάθε συγκεκριμένη τάξη. Άλλη δηλαδή ήταν η αυθεντία τών χειροτονουμένων γιά τό τοπικό ιερατείο καί άλλη η αυθεντία τών χειροτονουμένων γιά τήν άσκηση τού αποστολικού έργου, όπως άλλη ήταν η αυθεντία τών χειροτονουμένων επισκόπων καί διακόνων στό τοπικό ιερατείο. Έτσι, η χειροτονία τών στενών συνεργατών τών αποστόλων, η οποία αναφερόταν στήν οικουμενική προοπτική τού αποστολικού έργου, συνδεόταν άρρηκτα μέ αυτό καί παρείχε ανάλογη αυθεντία πρός τήν αυθεντία τών αποστόλων.

Είναι λοιπόν επίσης προφανές ότι, ενώ όλοι καθίσταντο μέ αποστολική χειροτονία στίς διάφορες τάξεις τής ποικίλης διακονίας τού αποστολικού έργου, εντούτοις υπήρχε σαφής ιεράρχηση αυθεντίας καί αξίας στίς διάφορες τάξεις τών χειροτονουμένων, ιδιαίτερα μεταξύ τών καθισταμένων στά {κρείττονα χαρίσματα} καί τών καθισταμένων στό τοπικό ιερατείο επισκόπων καί διακόνων ή πρεσβυτέρων. Η ειδοποιός όμως διαφορά μεταξύ τους σέ επίπεδο αξίας καί αυθεντίας, καίτοι απέρρεε από τήν ιδιαιτερότητα τής αποστολικής χειροτονίας, εκφράζεται σαφέστερα ήδη καί κατά τήν αποστολική εποχή μέ τήν υπερέχουσα αυθεντία τών χειροτονημένων από τούς αποστόλους συνεργούς τους στήν άσκηση τού δικαίου τών χειροτονιών. Πράγματι, τό τοπικό ιερατείο (επίσκοποι καί διάκονοι), καίτοι είχε λάβει αποστολική χειροτονία, δέν είχε λάβει καί τήν αυθεντία νά χειροτονή κατά πόλεις επισκόπους καί διακόνους, όπως επιβεβαιώνεται από όλη τήν αποστολική γραμματεία. Αντιθέτως, όσοι από τούς συνεργούς τών αποστόλων στό αποστολικό έργο είχαν λάβει αποστολική χειροτονία, αυτοί είχαν τήν αυθεντία νά χειροτονούν κατά πόλεις επισκόπους καί διακόνους, όπως καί οι απόστολοι, καίτοι, εφ’ όσον ζούσαν οι απόστολοι, ασκούσαν τήν εξουσία αυτή μόνο κατ’ εντολήν τών αποστόλων.

Χαρακτηριστικοί τύποι τής υπερέχουσας αυθεντίας τών χειροτονημένων συνεργών τών αποστόλων στήν καινοδιαθηκική γραμματεία είναι οι μαθηταί τού αποστόλου Παύλου Τιμόθεος καί Τίτος, οι οποίοι ανήκαν στόν στενώτερο κύκλο τών εμπίστων συνεργατών τού αποστόλου τών εθνών, όπως φαίνεται καί από τό περιεχόμενο τών επιστολών του πρός αυτούς, καί είχαν τήν εξουσία νά επιλέγουν καί νά χειροτονούν τό τοπικό ιερατείο μετά από τήν κατάλληλη δοκιμασία τών χειροτονουμένων (Α΄ Τιμ., 3, 1-13. 5, 22. Β΄ Τιμ. 4, 9-11. Τίτ. 1,5-9.3, 12-14). Η εξαιρετική αυτή αυθεντία τών δύο συνεργών, όπως καί πολλών άλλων συνεργών τού αποστόλου τών εθνών, νά χειροτονούν τό τοπικό ιερατείο (επισκόπους καί διακόνους) απέρρεε όχι βεβαίως μόνο από τήν εμπιστοσύνη ή τήν εντολή τού αποστόλου πρός αυτούς, αλλά κυρίως από τήν αποστολική χειροτονία γιά τήν ένταξή τους στήν υπεύθυνη άσκηση τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής. Υπό τήν έννοια αυτή, ο απόστολος Παύλος συνδέει τό μέγεθος τής αποστολής τού Τιμοθέου μέ τή χειροτονία του: {Παράγγελλε ταύτα καί δίδασκε. Μηδείς σου τής νεότητος καταφρονείτω, αλλά τύπος γίνου τών πιστών εν λόγω εν αναστροφή, εν αγάπη, εν πνεύματι, εν πίστει, εν αγνεία. Έως έρχομαι πρόσεχε η αναγνώσει, τή παρακλήσει, τή διδασκαλία. Μή αμέλει τού εν σοί χαρίσματος, ο εδόθη σοι διά προφητείας μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου...} (Α΄ Τιμ. 4, 11-14). Υπό τό αυτό πνεύμα συνδέεται πρός τήν αποστολική χειροτονία καί η επανάληψη τής προτροπής τού αποστόλου Παύλου πρός τόν Τιμόθεο: {Υπόμνησιν λαμβάνων τής εν σοί ανυποκρίτου πίστεως..., δι’ ην αιτίαν αναμιμνήσκω σε αναζωπυρείν τό χάρισμα τού Θεού, ο εστιν εν σοί διά τής επιθέσεως τών χειρών μου...} (Β΄ Τιμ. 1,5-6).

Οι μαρτυρίες αυτές έχουν απόλυτη αξία γιά τήν ορθή ερμηνεία τής άρρηκτης σχέσεως όχι μόνο τής χειροτονίας πρός τήν αποστολική διαδοχή, αλλά καί τών {κρειττόνων χαρισμάτων} πρός τή χειροτονία τών διαδόχων τών αποστόλων στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής, γι’ αυτό καί η προτεσταντική Θεολογία αμφισβήτησε όχι μόνο τήν παύλεια προέλευση τών αποστολικών αυτών επιστολών, αλλά καί αυτή ακόμη τή χρονολόγησή τους στήν αποστολική εποχή. Αντιθέτως, η εκκλησιαστική συνείδηση τής μεταποστολικής εποχής είδε πάντοτε στίς αποστολικές αυτές επιστολές τίς υποθήκες τού αποστόλου τών εθνών πρός τούς συνεργούς καί διαδόχους του στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής, ενώ τό περιεχόμενο τών σχετικών μέ τή χειροτονία μαρτυριών επιβεβαιώνει τήν αποστολική τους προέλευση. Πράγματι, η περιγραφή τού τρόπου εντάξεως τών συνεργών τών αποστόλων στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής μέ τήν {επίθεσιν τών χειρών} τών αποστόλων (χειροτονία), μετά τήν αναγκαία δοκιμασία, είναι ο μόνος τρόπος μεταβιβάσεως εξουσιών από τούς αποστόλους σέ όσους επιλέγοντο νά υπηρετήσουν τό αποστολικό έργο όχι μόνο σέ τοπική (τοπικό ιερατείο), αλλά καί σέ οικουμενική προοπτική (φορείς τών κρειττόνων χαρισμάτων). Άλλωστε, η εξ αρχής επιφυλακτική στάση τού αποστόλου Παύλου έναντι τής παροδικής εκδηλώσεως τών ελευθέρων χαρισμάτων τών πιστών, όπως συνάγεται από τήν πρός Κορινθίους επιστολή του (Α΄ Κορ., 12), ήταν μία γενικότερη τάση κατά τήν αποστολική εποχή, γι’ αυτό καί ο μέν απόστολος τών εθνών προτρέπει τούς πιστούς νά επιθυμούν {τά κρείττονα χαρίσματα} ({ζηλούτε δέ τά χαρίσματα τά κρείττονα}), η δέ Εκκλησία περιόρισε σταδιακά τήν ανεξέλεγκτη εκδήλωση τών ελευθέρων χαρισμάτων τών πιστών. Έτσι, ο όρος {χάρισμα} στό τέλος τής αποστολικής εποχής όχι μόνο χρησιμοποιείται σπανιότερα, αλλά καί συνδέεται κατά κανόνα μέ τή χειροτονία.

3. Η αποστολική χειροτονία καί η τάξη τών προφητών

Υπό τό πνεύμα αυτό, οι μαρτυρίες τών δύο επιστολών τού αποστόλου Παύλου πρός τόν συνεργό του Τιμόθεο αποκτούν ιδιαίτερη σπουδαιότητα γιά τή σχέση τής χειροτονίας πρός τήν αποστολική διαδοχή, όπως επίσης καί γιά τόν τίτλο, τόν οποίο έφεραν οι διάδοχοι τών αποστόλων. Καί οι δύο μαρτυρίες συνδέουν τή χειροτονία μέ τό χάρισμα, αλλ’ όμως στήν πρώτη μαρτυρία ({μή αμέλει τού εν σοί χαρίσματος, ο εδόθη σοι διά προφητείας}, η δέ χειροτονία {μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου}, ενώ στή δευτέρα μαρτυρία ({αναμιμνήσκω σε αναζωπυρείν τό χάρισμα τού Θεού, ο εστιν εν σοί, διά τής επιθέσεως τών χειρών μου}) τό μέν χάρισμα ήταν {χάρισμα τού Θεού}, η δέ χειροτονία σέ αυτό έγινε {διά τής επιθέσεως τών χειρών} τού αποστόλου Παύλου καί όχι {τού πρεσβυτερίου}. Είναι προφανές ότι {τό χάρισμα τού Θεού}, τό οποίο δόθηκε στόν Τιμόθεο {διά τής επιθέσεως τών χειρών} τού αποστόλου Παύλου ή διά προφητείας μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου}, δέν είναι βεβαίως τό χάρισμα τού βαπτίσματος, ούτε η παροδική έμπνευση τών ελευθέρων χαρισμάτων αφ’ ενός μέν γιατί δόθηκε κατά τή χειροτονία του από τόν απόστολο Παύλο μέ τή συμμετοχή καί τού πρεσβυτερίου, αφ’ ετέρου δέ γιατί ήταν πλέον μόνιμο κτήμα τού Τιμοθέου ({ο εστιν εν σοί}) καί συνδεόταν μέ τήν εξαιρετική αυθεντία γιά τή διαφύλαξη ανόθευτης τής παρακαταθήκης τής πίστεως, η οποία ήταν ουσιαστικό στοιχείο τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής.

Εν τούτοις, είναι πολύ σημαντική η συσχέτιση στήν πρώτη μαρτυρία τής δόσεως τού {χαρίσματος τού Θεού} στόν Τιμόθεο {διά προφητείας μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου} (Α΄ Τιμ. 4, 13-14), γιατί η φράση {διά προφητείας} είναι δυσερμήνευτη, αφού είναι συστατικό στοιχείο τόσο τής δόσεως τού χαρίσματος, όσο καί τής χειροτονίας τού Τιμοθέου από τόν απόστολο Παύλο μέ τή συμμετοχή καί τού {πρεσβυτερίου}. Οι προτεινόμενες ερμηνείες τής φράσεως {διά προφητείας} τείνουν συνήθως νά τήν αποσυνδέσουν από τή χειροτονία καί νά τή συνδέσουν μέ τό ελεύθερο {χάρισμα τής προφητείας} (E. Schweizer, Church Order in N.T., London 1963), αλλά η όλη διατύπωση τής μαρτυρίας αποκλείει καί τίς δύο επιλογές τής προτεσταντικής κυρίως βιβλικής θεολογίας. Αντιθέτως, αφού η χορήγηση τού χαρίσματος {διά προφητείας} συνδέεται άρρηκτα πρός τή χειροτονία ({μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου}). Ο όρος {προφητεία} χρησιμοποιείται από τόν απόστολο Παύλο καί σέ άλλη συνάφεια γιά τήν αποστολή τού Τιμοθέου: {Ταύτην τήν παραγγελίαν παρατίθεμαί σοι, τέκνον Τιμόθεε, κατά τάς προαγούσας επί σέ προφητείας, ίνα στρατεύη τήν καλήν στρατείαν} (Α΄ Τιμ. 1, 18). Καί οι δύο αναφορές στόν όρο {προφητεία} συνδέονται προφανώς μέ τήν άμεση υπόδειξη ή επιλογή τού αγίου Πνεύματος γιά τήν αποτελεσματική άσκηση τού αποστολικού έργου. Έτσι, η φράση {διά προφητείας} στή χειροτονία τού Τιμοθέου σημαίνει ότι η χειροτονία έγινε {διά τής επιλογής ή τής ενεργείας τού αγίου Πνεύματος}, όπως καί στή σχετική περίπτωση επιλογής από τό άγιο Πνεύμα τού Παύλου καί τού Βαρνάβα γιά τήν πρώτη αποστολική περιοδεία στά έθνη (Πράξ. 13, 1-3).

Υπό τήν έννοια αυτή, η συγκεκριμένη φράση {διά προφητείας} στή συνάφεια τής χειροτονίας τού Τιμοθέου από τόν απόστολο Παύλο ή τό πρεσβυτέριο ή καί τούς δύο, μετά από υπόδειξη ή επιλογή τού αγίου Πνεύματος, δηλώνει ότι ο Τιμόθεος μέ τήν αποστολική χειροτονία εντάχθηκε μέ εξέχουσα καί μόνιμη αυθεντία στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής. Η σύνδεση τής επιλογής τού Τιμοθέου {διά προφητείας} πρός τή χειροτονία ({μετά επιθέσεως τών χειρών τού πρεσβυτερίου}) δέν εξουδετερώνει ή σχετικοποιεί τήν μαρτυρία γιά τή χειροτονία του από τόν απόστολο Παύλο. Άλλωστε, οι πρεσβύτεροι, οι οποίοι εχειροτονούντο από τούς συνεργούς τών αποστόλων (Τιμόθεο, Τίτο κ.ά.), δέν είχαν αυτόνομη ή αυτοδύναμη εξουσία νά χειροτονούν, αφού μία τέτοια εξουσία είναι τελείως άγνωστη τόσο στήν καινοδιαθηκική γραμματεία, όσο καί στή γραμματεία τής μεταποστολικής εποχής. Είναι προφανές ότι η χειροτονία τού Τιμοθέου από τόν απόστολο Παύλο έγινε σέ ευχαριστιακή σύναξη τής τοπικής εκκλησίας τής Εφέσου, στήν οποία συμμετείχαν ή παρίσταντο όχι μόνο συνεργοί τού αποστόλου τών εθνών, αλλά καί τό τοπικό ιερατείο, γι’ αυτό καί μέ τόν συνδυασμό τών δύο σχετικών μαρτυριών, η συμμετοχή τού πρεσβυτερίου καθίσταται δευτερεύουσας σημασίας γιά τή μετάδοση τού χαρίσματος (R. Buttmann, Theology of the N.T., 2, 107). Η αποστολική λοιπόν χειροτονία {διά προφητείας} ενέτασσε τόν Τιμόθεο σέ υψηλότερη αυθεντία από εκείνη τού τοπικού ιερατείου, η οποία τόν κατέτασσε αμέσως μετά τούς αποστόλους καί τού παρείχε τήν εξουσία νά χειροτονή τό τοπικό ιερατείο στά πλαίσια τής ασκήσεως τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής.

Η σημαντικότερη λοιπόν τάξη μετά τούς αποστόλους ήταν, κατά τήν αποστολική καί τήν πρώιμη μεταποστολική εποχή, η τάξη τών προφητών (Πραξ. 13, 1-3. 15, 22, 32 Α΄ Κορ. 12, 28-31. Εφεσ., 2, 19-21. 3,5 4, 11-13 Διδαχή κ.λπ.). Ο E. Schweizer αναγνωρίζει ότι, {από τή μετακίνηση τών Γαλιλαίων στά Ιεροσόλυμα μέχρι τή φυγή τους στήν Πέλλα, η πορεία τής Εκκλησίας καθορίσθηκε κατ’ ουσίαν από τίς υποδείξεις τού αγίου Πνεύματος διά μέσου τών προφητών καί τών υπολοίπων μελών τής Εκκλησίας (Church Order in N.T., 50), αλλά, καίτοι δέχεται τή σχέση τών συνεργών τών αποστόλων πρός τή τάξη τών προφητών, απορρίπτει τή χειροτονία τού Τιμοθέου, παρερμηνεύοντας τίς γνωστές μαρτυρίες τών πρός Τιμόθεον επιστολών (Ενθ’ αν., 181). Αντιθέτως, ο R. Buttmann (Theology of the N.T., 2, 161-162) όχι μόνο απέκλεισε κάθε δυνατότητα αποσυνδέσεως χαρίσματος καί ιερωσύνης, αλλά καί υποστήριξε ότι στήν τάξη τών προφητών υπήρχαν προφήτες, οι οποίοι είχαν λάβει αποστολική χειροτονία, γι’ αυτό καί υποστήριξε ότι {τότε πραγματοποιήθηκε τό αποφασιστικό βήμα. Εφεξής τό λειτούργημα (=τών προφητών) εθεωρείτο καταστατικής σημασίας γιά τήν Εκκλησία. Η όλη Εκκλησία στηρίζεται πλέον στούς λειτουργούς, τό λειτούργημα τών οποίων ανατρέχει μέ αδιάκοπη διαδοχή στούς αποστόλους} (Ενθ’ ανωτ., 2, 107). Υπό τήν έννοια αυτή, η εκκλησιαστική συνείδηση τής μεταποστολικής εποχής θεωρούσε αυτονόητο τό γεγονός ότι οι συνεργοί τών αποστόλων διαδέχθηκαν μέ αποστολική χειροτονία τούς αποστόλους στήν αυθεντική συνέχεια τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής καί, όπως συνάγεται από όλες τίς άμεσες ή έμμεσες μαρτυρίες τής πρώιμης μεταποστολικής εποχής, αποτελούσαν μία εξέχουσα αυθεντία γιά όλες τίς τοπικές εκκλησίες ως {αυτήκοοι} τών αποστόλων.

Είναι όμως πολύ χαρακτηριστικό ότι από τό πλήθος τών μαθητών καί συνεργών τών αποστόλων μόνον οι δοκιμώτεροι ελάμβαναν τήν αποστολική χειροτονία καί πρωθούντο στήν τάξη τών διαδόχων τών αποστόλων. Πράγματι, η μακρά δοκιμασία ήταν κατά τόν απόστολο Παύλο αναγκαία, γι’ αυτό προέτρεπε καί τόν Τιμόθεο νά μή χειροτονή {νεόφυτον, ίνα μή τυφλωθείς εις κρίμα εμπέση τού διαβόλου} (Α΄ Τιμ. 3, 6). Άλλωστε, είναι γνωστό ότι καί ο ίδιος ο απόστολος τών εθνών απέφευγε τήν εσπευσμένη χειροτονία τών συνεργών του καί επέμενε στή μακρά δοκιμασία, γι’ αυτό καί μόνο λόγοι από τόν κύκλο τών μαθητών του είχαν λάβει τήν εξουσία νά χειροτονούν τό τοπικό ιερατείο (Τιμόθεος, Τίτος, Σίλας, Τυχικός, Λουκάς, Μάρκος, Αρτεμάς, Κρήσκης κ.ά.). Υπό τήν έννοια αυτή πρέπει νά ερμηνευθή η καθυστέρηση τής χειροτονίας τού εξέχοντος μαθητού του Απολλώ καί τού νομικού Ζηνά, οι οποίοι προσκλήθηκαν από τόν απόστολο Παύλο στή Νικόπολη γιά νά λάβουν τήν αποστολική χειροτονία: {Όταν πέμψω Αρτεμάν πρός σε ή Τυχικόν, σπούδασον ελθείν πρός με εις Νικόπολιν, εκεί γάρ κέκρικα παραχειμάσαι. Ζηνάν τόν Νομικόν καί Απολλώ σπουδαίως πρόπεμψον, ίνα μηδέν αυτοίς λείπη. Μανθανέτωσαν δέ καί οι ημέτεροι καλών έργων προίστασθαι εις τάς αναγκαίας χρείας, ίνα μή ώσιν άκαρποι} (Τίτ., 3, 12-14). Από τή μαρτυρία αυτή συνάγονται, κατά τήν προσωπική μας ερμηνευτική προσέγγιση τού κειμένου, ως εύλογα συμπεράσματα αφ’ ενός μέν ότι οι αντικαταστάτες τού Τίτου στήν Κρήτη Αρτεμάς καί Τυχικός είχαν λάβει τήν αποστολική χειροτονία καί μπορούσαν, όπως ο Τίτος, νά χειροτονούν τό τοπικό ιερατείο, αφ’ ετέρου δέ ότι ο Ζηνάς καί ο Απολλώς δέν είχαν λάβει τήν αποστολική χειροτονία μέχρι τά τελευταία έτη τής αποστολικής δράσεως τού Παύλου. Πράγματι, κατά τή γνώμη μας, αυτό υποδηλώνουν οι δύο χαρακτηριστικές προτάσεις τού κειμένου ({ίνα μηδέν αυτοίς λείπη} – {ίνα μή ώσιν άκαρποι}) γιά τήν αιτιολόγηση τής σπουδής τού αποστόλου τών εθνών ({σπουδαίως πρόπεμψον}), παρά τίς προτεινόμενες από τούς βιβλικούς διάφορες ασαφείς ή καί αβάσιμες ερμηνείες τού συγκεκριμένου κειμένου.

4. Η τάξη τών προφητών καί η αποστολική διαδοχή

Είναι όμως εύλογο τό ερώτημα: Οι λαμβάνοντες τήν αποστολική χειροτονία μαθητές καί συνεργοί τών αποστόλων γιά τήν ένταξή τους στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής ποίο τίτλο έφεραν; Σέ ειδική μελέτη μας (Τό πολίτευμα τής Εκκλησίας και η τάξις των προφητών, 1984) υποστηρίξαμε, μέ πολλά επιχειρήματα από τή γραμματεία της πρώιμης μεταποστολικής εποχής, ότι οι χειροτονούμενοι συνεργοί τών αποστόλων ενετάσσοντο στήν τάξη τών προφητών καί έφεραν τόν τίτλο τού προφήτου μέχρι τό τέλος τής αποστολικής εποχής (70 μ.Χ.), ενώ μετά τόν θάνατο τών αποστόλων χρησιμοποιούσαν καί τόν τίτλο τού αποστόλου, όπως συνάγεται από τήν εναλλαγή τών δύο τίτλων (προφήτης-απόστολος) γιά τά ίδια πρόσωπα στή Διδαχή (μεταξύ τών ετών 70 καί 90 μ.Χ.). Πράγματι, ο τίτλος {προφήτης} στήν παύλεια γραμματεία, όταν συνδέεται μέ συγκεκριμένα πρόσωπα, δηλώνει ηγετικά πρόσωπα τόσο στήν τοπική, όσο καί στήν οικουμενική προοπτική, όπως συνάγεται από τή σημαντική μαρτυρία τών Πράξεων γιά τήν τάξη τών Προφητών τής εκκλησίας τής Αντιοχείας, οι οποίοι, κατ’ εντολήν τού αγίου Πνεύματος επέλεξαν τούς Βαρνάβα καί Παύλο γιά τήν πρώτη αποστολική περιοδεία στά έθνη: {Ήσαν δέ τινες εν Αντιοχεία κατά τήν ούσαν εκκλησίαν, προφήται καί διδάσκαλοι, ότε Βαρνάβας καί Συμεών, ο επικαλούμενος Νίγερ, καί Λούκιος ο Κυρηναίος, Μαναήν τε Ηρώδου τού τετράρχου σύντροφος καί Σαύλος. Λειτουργούντων δέ αυτών τώ Κυρίω (=σέ ευχαριστιακή σύναξη) καί νηστευόντων είπε τό Πνεύμα τό άγιον: αφορίσατε δή μοι τόν Βαρνάβαν καί τόν Σαύλον εις τό έργον ο προσκέκλημαι αυτούς. Τότε νηστεύσαντες καί προσευξάμενου καί επιθέντες αυτοίς τάς χείρας απέλυσαν...} (Πράξ. 13, 1-3).

Η εντυπωσιακή επιτυχία τής πρώτης αποστολικής περιοδείας τού αποστόλου Παύλου στά έθνη (47-48 μ.Χ.) ενέπνευσε τίς αποφάσεις τής Αποστολικής συνόδου (49 μ.Χ.), οι οποίες ενέκριναν τίς προτάσεις τού αποστόλου Παύλου καί τών Προφητών τής Αντιοχείας γιά τήν οικουμενική προοπτική τού Ευαγγελίου. Οι αποφάσεις τής συνόδου επιδόθηκαν στούς Παύλο καί Βαρνάβα, αλλά παραλλήλως επιλέχθηκαν καί δύο εξέχοντα μέλη τής τάξεως τών προφητών τής εκκλησίας Ιεροσολύμων γιά τήν αποστολή τών αποφάσεων στήν όλη Εκκλησία τής Αντιοχείας. {Τότε έδοξε τοίς αποστόλοις καί τοίς πρεσβυτέροις σύν όλη τή εκκλησία, εκλεξαμένους άνδρας εξ αυτών, πέμψαι εις Αντιόχειαν, σύν τώ Παύλω καί Βαρνάβα, Ιούδαν τόν επικαλούμενον Βαρσαβάν καί Σίλαν, άνδρας ηγουμένους εν τοίς αδελφοίς... Οι μέν ουν απολυθέντες ήλθον εις Αντιόχειαν καί, συναγαγόντες τό πλήθος, επέδωκαν τήν επιστολήν, αναγνόντες δέ εχάρησαν επί τή παρακλήσει. Ιούδας τε καί Σίλας, καί αυτοί προφήται όντες, διά λόγου πολλού παρεκάλεσαν τούς αδελφούς καί επεστήριξαν. Ποιήσαντες δέ χρόνον απελύθησαν μετ’ ειρήνης από τών αδελφών πρός τούς αποστόλους...} (Πράξ. 15, 22, 30-32). Επομένως, η τάξη τών προφητών ήταν ήδη κατά τήν πρώιμη αποστολική εποχή τόσο στά Ιεροσόλυμα, όσο καί στήν Αντιόχεια μία εξέχουσα τάξη, η οποία συμμετείχε κατ’ εντολήν τών αποστόλων στό ευρύτερο αποστολικό έργο καί είχε τήν αυθεντία, όπως ο Ιούδας καί ο Σίλας, νά ανακοινώνουν στίς τοπικές εκκλησίες τίς αποστολικές αποφάσεις ή καί νά τίς υποστηρίξουν μέ τή διδασκαλία τους. Έτσι εξηγείται καί η ιεραρχημένη κατάταξη τών προφητών από τόν απόστολο Παύλο (Α΄ Κορ. 12, 28-31 Εφ., 4, 10-12) αμέσως μετά τούς αποστόλους.

Πράγματι, ο τίτλος τού {προφήτη}, όπως καί η τάξη τών προφητών, είχε καθιερωθή στήν αποστολική εποχή καί συνδεόταν μέ τούς εξέχοντες συνεργούς τών αποστόλων στό αποστολικό έργο, γι’ αυτό καί, μετά από μακρά δοκιμασία, ελάμβαναν μέ αποστολική χειροτονία τήν αυθεντία νά ασκούν καί αυτοτελώς αποστολικό έργο. Ωστόσο, ο τίτλος {προφήτης}, καίτοι προέρχεται από τόν παλαιοδιαθηκικό τίτλο, διαφοροποιείται πλήρως στήν καινοδιαθηκική γραμματεία, ιδιαίτερα δέ στίς επιστολές τού αποστόλου Παύλου, τόσο ως πρός τήν έννοια, όσο καί ως πρός τό περιεχόμενο. Πράγματι, στήν Καινή Διαθήκη ο τίτλος καθιερώθηκε γιά τή σαφή διάκριση τής τάξεως τών προφητών από τήν τάξη τών αποστόλων όχι μόνο κατά τήν αυθεντία, αλλά καί κατά τόν τρόπο εντάξεώς τους στό αποστολικό έργο. Έτσι, οι μέν απόστολοι αντλούσαν τό εξαιρετικό τους κύρος στήν Εκκλησία από τήν προσωπική τους εκλογή καί τήν άμεση εντολή πρός αυτούς από τόν Ιησού Χριστό, ενώ οι προφήτες όφειλαν τήν εξέχουσα θέση τους στήν προσωπική τους επιλογή από τούς αποστόλους καθ’ υπόδειξη τού αγίου Πνεύματος. Η διάκριση αυτή ήταν πολύ σημαντική κατά τήν αποστολική εποχή, όπως φαίνεται καί από τήν αποδιδόμενη έμφαση στίς περιγραφές τής κλήσεως τού αποστόλου Παύλου μέ τό όραμα τής Δαμασκού (Πράξ. 9, 1-30. Α΄ Κορ. 9, 1-7. 15,8-11. Α΄ Τιμ. 1, 12-17 κ.λπ.). Έτσι, μόνον οι απόστολοι είχαν λάβει άμεση εντολή καί προσωπική αυθεντία αμέσως από τόν Ιησού Χριστό γιά τό έργο τού ευαγγελισμού τής οικουμένης, ενώ οι προφήτες ελάμβαναν τήνεντολή αυτή από τό άγιο Πνεύμα κατά τήν αποστολική χειροτονία καί τήν ασκούσαν κατ’ αναφοράν πρός τούς αποστόλους, τουλάχιστον μέχρι τόν θάνατο τών αποστόλων. Η διάκριση δηλαδή τού τίτλου τών αποστόλων από τόν τίτλο τών προφητών αναφερόταν κυρίως στήν εκλογή τών μέν πρώτων από τόν ίδιο τόν Ιησού Χριστό, τών δέ προφητών από τό άγιο Πνεύμα καί τήν αποστολική χειροτονία γιά τό ίδιο αποστολικό έργο, αλλά από διαφορετικό επίπεδο αυθεντίας.

Είναι λοιπόν ευνόητον ότι οι μαθηταί καί συνεργοί τών αποστόλων, οι οποίοι εντάχθηκαν {διά προφητείας} τού αγίου Πνεύματος καί τής αποστολικής χειροτονίας στήν εξέχουσα τάξη τών προφητών, ανέλαβαν μετά τόν θάνατο τών αποστόλων τήν αυτοτελή ευθύνη τής συνεχίσεως τού αποστολικού έργου, γι’ αυτό καί δέν θεωρούσαν αυθαίρετη ή καταχρηστική τήν εναλλαγή τών τίτλων {απόστολος} καί {προφήτης}, όπως συνάγεται από τήν εναλλακτική χρήση τών δύο τίτλων γιά τά ίδια πρόσωπα στή Διδαχή. Βεβαίως, τό προνόμιο αυτό απέκτησαν κυρίως διά τής αποστολικής χειροτονίας, η οποία τούς καθιστούσε διαδόχους τών αποστόλων στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής. Υπό τό πνεύμα αυτό πρέπει νά κατανοηθή καί η παραγγελία τού αποστόλου Παύλου πρός τόν Τιμόθεο νά τηρήση {τήν εντολήν άσπιλον, ανεπίληπτον μέχρι τής επιφανείας τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού} (Α’ Τιμ., 6, 14), η οποία ίσχυε γιά όλους τούς χειροτονημένους συνεργούς του. Ωστόσο, η χειροτονία τών μαθητών τών αποστόλων στήν τάξη τών προφητών δέν αναφερόταν σέ κάποια συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, αφού ως διάδοχοι καί συνεχιστές τού έργου τών αποστόλων όφειλαν νά ακολουθήσουν τό υπόδειγμα ή καί τίς εντολές τους. Πράγματι, όπως ο Τιμόθεος, καίτοι άσκησε αποστολικό έργο σέ πολλές περιοχές, κατά τήν εντολή τού αποστόλου Παύλου, εν τούτοις δέν συνδέθηκε μόνιμα μέ μία συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, έτσι καί οι λοιποί συνεργοί τών αποστόλων άσκησαν τό αποστολικό τους έργο σέ ευρύτερες περιφέρειες, οι οποίες προφανώς τούς είχαν υποδειχθεί από τούς αποστόλους. Ενώ λοιπόν ήσαν καθολικοί διάδοχοι τών αποστόλων στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής, εν τούτοις συνέδεσαν τό αποστολικό τους έργο μέ συγκεκριμένη περιφέρεια, όπως συνάφεια από τίς σχετικές μαρτυρίες καί τήν εκκλησιαστική συνείδηση τής μεταποστολικής εποχής.

5. Αποστολική διαδοχή καί τοπική εκκλησία

Στά πλαίσια αυτά κατανοείται τό γεγονός ότι οι {προφήτες} τής Διδαχής ασκούσαν τό αποστολικό τους έργο ως περιοδευτές σέ μία ευρύτερη περιφέρεια, η οποία τούς είχε προφανώς υποδειχθεί από τούς αποστόλους ή συγκέντρωνε γιά διάφορους λόγους τό προσωπικό τους ενδιαφέρον. Μπορούσαν όμως νά εγκατασταθούν καί σέ μία τοπική Εκκλησία, η οποία λειτουργούσε πλέον ως κέντρο τού αποστολικού τους έργου στήν ευρύτερη περιφέρεια είτε λόγω γήρατος ή καί γιά λόγους υγείας. Βεβαίως, καί στίς δύο περιπτώσεις ήταν προφανής η υπερέχουσα αυθεντία τους έναντι τού τοπικού ιερατείου (επισκόπων καί διακόνων), όσο καί η εξέχουσα θέση τους στή ζωή τής Εκκλησίας, αφού ως περιοδευτές μπορούσαν νά τελούν τή θεία Ευχαριστία σέ όποια τοπική εκκλησία επισκέπτοντο (Διδαχή, 10, 7: {τοίς δέ προφήτης επιτρέπετε ευχαριστείν όσα θέλουσιν}) ενώ, αν εγκαθίσταντο σέ κάποια από αυτές, καθίσταντο {οι αρχιερείς} αυτής ({αυτοί γάρ εισίν οι αρχιερείς υμών}) καί είχαν τό δικαίωμα νά λαμβάνουν τή {δεκάτη} τών αγαθών γιά τή συντήρησή τους ({πάς προφήτης αληθινός, θέλων καθήσθαι πρός υμάς, άξιός εστι τής τροφής αυτού... Πάσαν ουν απαρχήν... τοίς προφήταις, αυτού γάρ εισιν οι αρχιερείς υμών, εάν δέ μή έχητε προφήτην, δότε τοίς πτωχοίς...}). Είναι λοιπόν ευνόητο ότι η εγκατάσταση ενός {προφήτη} σέ κάποια από τίς τοπικές εκκλησίες τής αποστολικής του ευθύνης συνέδεε τήν αποστολική αυθεντία τών {προφητών} μέ μία συγκεκριμένη τοπική εκκλησία, στήν οποία υπήρχε ήδη ένα τοπικό ιερατείο (επίσκοποι καί διάκονοι), γι’ αυτό καί η μόνιμη εγκατάσταση τών προφητών σέ τοπικές εκκλησίες μπορούσε νά προκαλέση ποικίλες αντιδράσεις.

Πράγματι, οι αντιδράσεις όπως συνάγεται από τή Διδαχή, μπορούσαν νά στρέφονται εναντίον τής μόνιμης εγκαταστάσεως τού προφήτη στήν τοπική εκκλησία ή καί εναντίον τού τοπικού ιερατείου γιά τήν αμφισβήτηση τής αναγκαιότητάς του μετά τήν εγκατάσταση τού προφήτη. Υπό τήν έννοια αυτή, ο συντάκτης τής Διδαχής προτρέπει μέ μεγάλη έμφαση τίς τοπικές εκκλησίες όχι μόνο νά δεχθούν μέ ιδιαίτερες τιμές τήν εγκατάσταση σέ αυτές κάποιου προφήτη, αλλά καί νά μήν υποτιμήσουν τό τοπικό ιερατείο λόγω τής υπερέχουσας αυθεντίας τού προφήτη: {Χειροτονήσατε ουν ευατοίς επισκόπους καί διακόνους αξίους τού Κυρίου, άνδρας πραείς καί αφιλαργύρους καί αληθείς καί δεδοκιμασμένους. Υμών γάρ λειτουργούσι καί αυτοί τήν λειτουργίαν τών προφητών καί δυδασκάλων. Μή ουν υπερίδητε αυτούς, αυτοί γάρ εισίν οι τετιμημένοι υμών μετά τών προφητών καί διδασκάλων...} (Διδαχή, 15, 1-2). Είναι προφανές ότι ο συντάκτης τής Διδαχής είχε προσωπική γνώση τών συνήθων παρενεργειών στήν τοπική εκκλησία από τήν εγκατάσταση σέ αυτή ενός προφήτη, αφού η εξέχουσα αυθεντία του θά υποβάθμιζε τόν ρόλο τού τοπικού ιερατείου, γι’ αυτό επιμένει μέ έμφαση στήν παραπληρωματική σχέση τής {λειτουργίας} τού τοπικού ιερατείου πρός τή {λειτουργία} τών προφητών. Υπό τήν έννοια αυτή, οι ειδήσεις τής Διδαχής αποτελούν συστηματική ανάπτυξη τών αποσπασματικών μαρτυριών τών παυλείων επιστολών γιά τήν ειδικότερη σχέση τών προφητών {πρός τήν αποστολική διαδοχή καί επιβεβαιώνονται από τίς σχετικές μαρτυρίες τής περίφημης επιστολής τού Κλήμη Ρώμης πρός τήν εκκλησίαν τής Κορίνθου (95 μ.Χ.).

Η μόνιμη λοιπόν εγκατάσταση προφήτη σέ κάποια τοπική εκκλησία δέν ήταν αδιάφορη γιά τό τοπικό ιερατείο, τό οποίο εκαλείτο νά αναδιαρθρώση σέ νέες πλέον βάσεις τήν παρουσία καί τήν λειτουργία του στήν τοπική εκκλησία. Η κατηγορηματική δήλωση τού συντάκτη τής Διδαχής ότι οι προφήτες {εισίν οι αρχιερείς υμών} προσλαμβάνει κατά τήν εφαρμογή της στήν τοπική εκκλησία καθοριστική σημασία γιά τήν ταυτότητα καί γιά τή δομή τού τοπικού ιερατείου. Η {σύγκρασις} τής υπερέχουσας καί υπερτοπικής αυθεντίας τού χειροτονημένου περιοδευτή προφήτη μέ τό τοπικό ιερατείο ήταν δυνατή μόνο μέ τήν ιεράρχηση τής συμμετοχής τους στήν αποστολική λειτουργία τής {επισκοπής} σέ κάθε τοπική εκκλησία.

Η μόνιμη σύνδεση τού προφήτη πρός κάποια τοπική εκκλησία συνεπαγόταν βεβαίως καί τήν άσκηση από αυτόν τής εποπτείας επί τού καθ’ όλου λατρευτικού καί πνευματικού της βίου, εφ’ όσον αυτός ήταν πλέον {ο αρχιερεύς} τής τοπικής εκκλησίας, αυτός ασκούσε δηλαδή τό έργο τής επισκοπής. Βεβαίως, η προσαρμογή δέν ήταν αναγκαία αμέσως γιά όλες τίς άλλες τοπικές εκκλησίες τής περιοχής ευθύνης τού προφήτη, αφού εκείνος μπορούσε νά μεριμνά από μακράν γι’ αυτές. Οπωσδήποτε όμως ανέκυψε πρόβλημα, όταν ο προφήτης χειροτόνησε διαδόχους τής αποστολικής του αυθεντίας στίς κατά τόπους εκκλησίες τής περιοχής ευθύνης του. Οι χειροτονούμενοι από τούς προφήτες στίς κατά τόπους εκκλησίες κατείχαν πλέον σέ αυτές τήν αυθεντία τών προφητών καί ασκούσαν τό έργο τής {επισκοπής}. Οι σοβαρές αυτές ανακατατάξεις γιά τή μετάβαση από τήν οικουμενική αυθεντία τής αποστολικής εξουσίας στήν τοπική έκφρασή της διέρχονται σαφώς από τή μεταβατική υπερτοπική άσκηση τής αποστολικής αυθεντίας από τούς μαθητές καί συνεργάτες τών αποστόλων, τούς προφήτες.

Υπό τήν έννοια αυτή, η κρίση τής εκκλησίας τής Κορίνθου κατέστησε αναγκαία τήν υπεράσπιση τής μονιμότητος όλων τών λειτουργημάτων, τά οποία καθιερώθηκαν από τούς αποστόλους. Έτσι, η πρώτη μαρτυρία γιά τήν αποστολική διαδοχή προέρχεται από τόν συνεργό τού αποστόλου Παύλου Κλήμη Ρώμης, ο οποίος στήν περίφημη επιστολή του πρός τήν εκκλησία τής Κορίνθου (95 μ.Χ.), παρουσιάζει μέ εντυπωσιακή πληρότητα τόσο τήν ανάπτυξη τών λειτουργημάτων, όσο καί τόν τρόπο τής διαδοχής τών αποστόλων. Είναι ευνόητο ότι η μαρτυρία αυτή, αν ερμηνευθή ορθώς, αποδίδει σαφώς καί κατά τρόπο αυθεντικό τό πνεύμα τού αποστόλου Παύλου καί τών άλλων αποστόλων γιά τή συνέχεια τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής στή ζωή τής Εκκλησίας: {Οι απόστολοι ημίν ευαγγελίσθησαν από τού Κυρίου Ιησού Χριστού, Ιησούς Χριστός από τού Θεού εξεπέμφθη. Ο Χριστός ουν από τού Θεού καί οι απόστολοι από τού Χριστού. Εγένετο ουν αμφότερα ευτάκτως εκ θελήματος Θεού. Παραγγελίας ουν λαβόντες καί πληροφορηθέντες διά τής αναστάσεως τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού καί πιστωθέντες εν τώ λόγω τού Θεού μετά πληροφορίας Πνεύματος αγίου, εξήλθον ευαγγελιζόμενοι τήν Βασιλείαν τού Θεού μέλλειν έρχεσθαι. Κατά χώρας ουν καί πόλεις κηρύσσοντες καί τούς υπακούοντας τή βουλήσει τού Θεού βαπτίζοντες, καθίστανον τάς απαρχάς αυτών, δοκιμάσαντες τώ Πνεύματι, εις επισκόπους καί διακόνους τών μελλόντων πιστεύειν... Καί οι απόστολοι ημών έγνωσαν διά τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού ότι έρις έσται επί τού ονόματος τής επισκοπής. Διά ταύτην ουν τήν αιτίαν, πρόγνωσιν ειληφότες τελείαν, κατέστησαν τούς προειρημένους. Καί μεταξύ επινομήν έδωκαν, όπως εάν κοιμηθώσι, διαδέξωνται έτεροι δεδοκιμασμένοι άνδρες τήν λειτουργίαν αυτών. Τούς ουν κατασταθέντας υπ’ εκείνων, ή μεταξύ υφ’ ετέρων ελλογίμων ανδρών, συνευδοκησάσης τής εκκλησίας πάσης, καί λειτουργησάντων αμπέμπτως τώ ποιμνίω τού Χριστού μετά ταπεινοφροσύνης, ησύχως καί αβαναύσως, μεμαρτυρημένους τε πολλοίς χρόνους υπό πάντων, τούτους ου δικαίως νομίζομεν αποβάλλεσθαι τής λειτουργίας. Αμαρτία γάρ ου μικρά ημίν έσται, εάν τούς αμέμπτους καί οσίως προσενεγκόντας τά δώρα τής επισκοπής αποβάλλωμεν...} (Α΄ Κλήμεντος, 42-44).

Είναι προφανές ότι ο μαθητής καί συνεργός τού αποστόλου Παύλου αναφέρεται αφ’ ενός μέν στήν οργάνωση τών τοπικών εκκλησιών κατά τήν αποστολική εποχή μέ τήν παύλεια ορολογία (επίσκοποι-διάκονοι), αφ’ ετέρου δέ στή διαδοχή τών αποστόλων από {δεδοκιμασμένους} καί {ελλογίμους άνδρας}, οι οποίοι, όπως καί οι απόστολοι, είχαν τήν εξουσία νά χειροτονούν ({καθιστάνειν}) τό τοπικό ιερατείο (επισκόπους-διακόνους) κατά τήν πρώιμη μεταποστολική εποχή (70-95 μ.Χ.). Πράγματι, κατά τόν Κλήμη Ρώμης, κοινό χαρακτηριστικό τών αποστόλων καί τών διαδόχων τους ήταν η εξουσία νά επιλέγουν καί νά χειροτονούν τό τοπικό ιερατείο, όπως επίσης καί τούς διαδόχους τής αυθεντίας τους στήν {αποστολική λειτουργία τής επισκοπής}. Αντιθέτως, τό τοπικό ιερατείο (επίσκοποι-διάκονοι), καίτοι μετείχε στήν {αποστολική λειτουργία τής επισκοπής} μετά τή χειροτονία από τούς αποστόλους ή τούς διαδόχους τους, εν τούτοις δέν είχε λάβει τήν εξουσία νά χειροτονή. Υπό τήν έννοια αυτή, η ορθή ερμηνεία τής κρίσιμης φράσεως γιά τό ζήτημα τής σχέσεως χειροτονίας καί αποστολικής διαδοχής καθιστά αναγκαία τή μετατροπή τού πλαγίου σέ ευθύ λόγο, ήτοι: {Καί οι απόστολοι ημών έγνωσαν διά τού Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, ότι έρις έσται επί τού ονόματος τής επισκοπής. Διά ταύτην ουν τήν αιτίαν, πρόγνωσιν ειληφότες τελείαν, κατέστησαν τούς προειρημένους (επισκόπους-διακόνους). Καί μεταξύ επινομήν έδωκαν (=οι απόστολοι) όπως εάν κοιμηθώσι (=οι απόστολοι) διαδέξωνται έτεροι δεδοκιμασμένοι άνδρες (=μαθητού τών αποστόλων), τήν λειτουργίαν αυτών (=τών αποστόλων). Τούς ουν κατασταθέντας (=επισκόπους-διακόνους) υπ<146> εκείνων (=αποστόλων) ή μεταξύ υφ’ ετέρων ελλογίμων ανδρών (=χειροτονημένων προφητών), συνευδοκησάσης τής εκκλησίας πάσης,... τούτους ου δικαίως νομίζομεν αποβάλλεσθαι τής λειτουργίας. Αμαρτία γάρ ου μικρά ημίν έσται, εάν τούς αμέμπτους καί οσίως προσενεγκόντας τά δώρα τής επισκοπής αποβάλωμεν} (εκτενή καί λεπτομερή θεμελίωση τής ανωτέρω ερμηνείας βλέπε: Β.Ι. Φειδά, τό πολίτευμα τής Εκκλησίας καί η τάξις τών προφητών, Αθήναι 1984 σελ. τού ιδίου, Εκκλ. Ιστορία, τ.Α΄, Αθήναι 1989, 80 κεξ.).

Συνεπώς, οι μαρτυρίες τών επιστολών τού αποστόλου Παύλου γιά τήν τάξη τών προφητών καί τή χειροτονία τών συνεργών του στήν αποστολική λειτουργία τής επισκοπής επιβεβαιώνονται από τήν κοινή εκκλησιαστική συνείδηση τής πρώιμης μεταποστολικής εποχής (70-100 μ.Χ.), όπως αυτή εκφράζεται μέ κατηγορηματικό τρόπο στήν εξέχουσα αυθεντία τόσο τών εχόντων αποστολική χειροτονία προφητών τής Διδαχής, οι οποίοι ήσαν {οι αρχιερείς} γιά τίς τοπικές εκκλησίες μιάς ευρύτερης περιφέρειας μέχρι τήν εγκατάστασή τους σέ μία από αυτές, όσο καί τών {δεδοκιμασμένων} ή {ελλογίμων} τής Α΄ Κλήμεντος, οι οποίοι διαδέχθηκαν τούς αποστόλους στό αποστολικό έργο καί είχαν λάβει μέ αποστολική χειροτονία τήν εξέχουσα αυθεντία νά χειροτονούν, όπως οι απόστολοι, τό τοπικό ιερατείο (=επισκόπους καί διακόνους). Η συνέχεια λοιπόν τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής από τό τέλος τής αποστολικής εποχής μέχρι τό τέλος τού πρώτου αιώνα, ήτοι κατά τή σκοτεινή περίοδο τής πρώιμης μεταποστολικής εποχής, θά μπορούσε νά καθορισθή περίπου ως εξής:

α) Κατά τήν αποστολική περίοδο οι απόστολοι υπήρξαν οι καθολικοί επίσκοποι τής Εκκλησίας, στίς δέ κατά τόπους ιδρυόμενες εκκλησίες εγκαθιδρύετο ένα μόνιμο τοπικό ιερατείο (επίσκοποι ή πρεσβύτεροι – διάκονοι), τό οποίο τελούσε πάντοτε υπό τήν εποπτεία τών αποστόλων.

β) Παράλληλα πρός τήν τάξη τών αποστόλων αναπτύχθηκε ήδη κατά τήν αποστολική εποχή η τάξη τών προφητών, η οποία στελεχώθηκε από τούς δοκιμότερους μαθητές καί συνεργάτες τών αποστόλων, άσκησε δέ αποστολικό έργο κατά μέν τήν αποστολική εποχή υπό τήν άμεση εποπτεία τών αποστόλων, μετά δέ τόν θάνατο τών αποστόλων αυτόνομη αποστολική εξουσία σέ μείζονα ή ελάσσονα διοικητική ή γεωγραφική περιφέρεια, οπωσδήποτε όμως σέ περισσότερες από μία τοπικές εκκλησίες.

γ) Η εγκατάσταση τών προφητών σέ κάποια τοπική εκκλησία καί η χειροτονία από αυτούς τών διαδόχων τής αυθεντίας τους στίς άλλες τοπικές εκκλησίες τής περιοχής ευθύνης τους οδήγησε περί τό τέλος τού πρώτου αιώνα στήν ολοκλήρωση τής διαμορφώσεως τού μονίμου ιερατείου κάθε τοπικής εκκλησίας, όπως επίσης καί στήν τάση καθιερώσεως τού όρου {επίσκοπος} γιά μόνους τούς διαδόχους τής αυθεντίας τών προφητών.

δ) Η κατ’ αποστολική διαδοχή μετάβαση από τήν οικουμενική αυθεντία τών αποστόλων, διά τής υπερτοπικής εξουσίας τών προφητών, στήν τοπική λειτουργία τών επισκόπων κατανοείται ως φυσική μεταβίβαση εξουσιών στή συνέχεια τής αποστολικής λειτουργίας τής επισκοπής, προκάλεσε δέ ποικίλα προβλήματα μέχρι τήν τελική σύνδεση τών κατά διαδοχή φορέων τής αποστολικής εξουσίας μέ τό μόνιμο τοπικό ιερατείο καί μέ τή θεία ευχαριστία τής τοπικής εκκλησίας.

Για ενημέρωση σχετικά με τα νέα, τις εκδηλώσεις, τις εκδόσεις και το έργο μας παρακαλούμε συμπληρώσετε τα παρακάτω στοιχεία. Για τους όρους προστασίας δεδομένων δείτε εδώ.