Ι. ΠΛΑΚΑ
- Μεταμόρφωση Σώτειρα του Κοτάκη
- Ναός Αγίας Αικατερίνης
- ‘Aγιος Νικόλαος Ραγκαβά
- Μεταμόρφωση του Σωτήρος Ακροπόλεως
ΙΙ. ΦΙΛΟΠΑΠΠΟΥ
ΙΙΙ. ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΟΡΑ – ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ – ΘΗΣΕΙΟ
ΙV. ΣΥΝΤΑΓΜΑ – ΕΡΜΟΥ – ΑΜΑΛΙΑΣ
V. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ
I. ΠΛΑΚΑ
Μεταμόρφωση Σώτειρα του Κοτάκη (1)
Ναός του πρώτου μισού του 11ου αιώνα, αφιερωμένος στη Σώτειρα Παναγία. Ονομάσθηκε έτσι πιθανότατα από τον κτήτορα Κοτάκη. Είναι αντιπροσωπευτικός αθηναϊκός ναός της εποχής, τετρακιόνιος εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλο. Ανατολικά του ιερού βήματος υπάρχουν τρεις ημικυκλικές αψίδες, ενώ η στέγη σχηματίζει σταυρό. Τις μεγάλες φθορές που υπέστη κατά τη διάρκεια της Επαναστάσεως απεκατέστησε η ρωσική κοινότητα των Αθηνών, στην οποία είχε παραχωρηθεί ο ναός από το 1847 μέχρι το 1855 για την επιτέλεση των θρησκευτικών καθηκόντων της. Τότε προστέθηκαν βόρεια, νότια και δυτικά κλίτη, αυξάνοντας έτσι αισθητά την έκταση του ναού. Νέα επέκταση έγινε το 1908, με την οποία ο ναός μετατράπηκε σε τρίκλιτη βασιλική με τρούλο, ενώ ακολούθησε και άλλη το 1971 με επέκταση του ναού προς τα δυτικά και την προσθήκη δύο καμπαναριών. Η εκκλησία είναι τρισυπόστατη με δύο παρεκκλήσια, δεξιά του αγ. Γεωργίου και αριστερά του αγ. Δημητρίου. Αξιόλογες είναι οι εικόνες της «Νέας Κυράς» στο προσκυνητάρι (14 ος αι.) και της Παναγίας της Οδηγήτριας στο παρεκκλήσι του αγ . Δημητρίου (16 ου αι.). Στον προαύλιο χώρο του ναού υπάρχουν μέρη αρχαίων κιόνων, καθώς και μαρμάρινη βρύση του 17 ου αι. Στην ιστορική αυτή εκκλησία υπηρέτησαν ως διάκονοι ο άγιος Νικόλαος Πλανάς και ο μετέπειτα αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός (1949), ενώ κατά καιρούς κήρυξαν ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων, ο Πανάρετος Δουληγέρης κ.ά.
Οδός Κυδαθηναίων, τηλ. 210-3224633 (ΜΕΤΡΟ-ΣΤΑΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ& ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ)
Ναός Αγίας Αικατερίνης (2)
Ναός του πρώτου μισού του 11 ου αιώνα της εποχής των Κομνηνών, χτισμένος επάνω σε ερείπια αρχαίου ιερού της Αρτέμιδος, στην αυλή του οποίου κατά την ρωμαϊκή περίοδο λειτουργούσαν λουτρά που ο αυτοκράτορας Αδριανός δώρισε στην Αθήνα. Ανήκει στον τύπο του απλού τετρακιόνιου εγγεγραμμένου σταυροειδούς, με υπερυψωμένο τρούλο. Στην αρχική του μορφή, πριν από τις μεταγενέστερες προσθήκες, το κτίσμα σχημάτιζε σταυρό. Η μαρμάρινη Αγία Τράπεζα στηρίζεται σε ενεπίγραφο κομμάτι αρχαίου στύλου. Αρχικά ο ναός ήταν αφιερωμένος στους Αγίους Θεοδώρους. Σ τις 19 Φεβρουαρίου 1767, ο μητροπολίτης Αθηνών Βαρθολομαίος, με τη μεσολάβηση του Σιναΐτη πρωτοσυγκέλλου Ιωνά, δώρισε την μισογκρεμισμένη εκκλησία στην μονή της Αγίας Αικατερίνης του Όρους Σινά ως Μετόχι, για να διαμένουν εκεί όσοι Σιναΐτες μοναχοί επισκέπτονταν την Αθήνα. Ο Ιωνάς επισκεύασε τον ναό και τον αφιέρωσε στην προστάτιδα του Σινά Αγία Αικατερίνη. Το 1839 ο ναός, που είχε υποστεί σημαντικές ζημιές λόγω των γεγονότων της Επαναστάσεως, επισκευάστηκε για τις ανάγκες του εκκλησιάσματος, ενώ έγιναν προσθήκες στη βόρεια, τη νότια και τη δυτική πλευρά.
Το 1889 ο αρχιεπίσκοπος Σιναίου Πορφύριος Α’ δέχτηκε το αίτημα των ενοριτών και πούλησε στη μητρόπολη Αθηνών το Μετόχι περίπου στο μισό της αξίας του. Ο ι. ναός είναι τρισυπόστατος και τιμάται το μεν δεξιό κλίτος στο όνομα του Αγ. Αντωνίου, το δε αριστερό στο όνομα της Αγ. Σοφίας. Στη εκκλησία φυλάσσονται ιερά λείψανα που έφεραν πρόσφυγες από τη Μ. Ασία μετά την μικρασιατική καταστροφή . Στις αρχές του αιώνα ο ναός έγινε το επίκεντρο κατηχητικής δράσης του πρεσβυτέρου Μάρκου Τσακτάνη (1884-1924), ενώ εδώ υπηρέτησε ως διάκονος και ο αείμνηστος Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας. Ο ναός, εκτός από τις τοιχογραφίες της Βυζαντινής περιόδου, περιλαμβάνει σπουδαίες φορητές εικόνες, όπως του Ιωάννου Προδρόμου (Κρητικής Σχολής 15 ου αιώνα), της Αγίας Αικατερίνης στο δεξιό μαρμάρινο εικονοστάσιο (λαϊκής τεχνοτροπίας 17 ου αιώνα), της ενθρόνου Αγία Αικατερίνης στο αριστερό ξύλινο προσκυνητάριο- αντιπροσωπευτικό δείγμα λαϊκής τέχνης της Τουρκοκρατίας- και του Αγίου Σπυρίδωνος Επτανησιακής Σχολής (18 ος αιώνας). Στην εκκλησία εκκλησιαζόταν ο στρατηγός Μακρυγιάννης, ενώ διακόνησε σ’ αυτήν και ο μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας.
Χαιρεφώντος & Γαλανού -Πλάκα τηλ. 210-3228.974 (ΜΕΤΡΟ-ΣΤΑΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ)
Η εκκλησία ονομάζεται του Ραγκαβά από το όνομα της αριστοκρατικής βυζαντινής οικογένειας, μέλη της οποίας υπήρξαν κτήτορές της. Σύμφωνα με την παράδοση, κτήτορας της πρώτης εκκλησίας που βρισκόταν στο ίδιο σημείο υπήρξε ο Θεοφύλακτος, γιος του Μιχαήλ Α’ του Ραγκαβέ (811-813). Κατά μία άλλη παράδοση στην ενορία του Αγίου Νικολάου κατοικούσαν οι μετέπειτα αυτοκράτειρες Ειρήνη και Θεοφανώ, oι Αθηναίες. Η ανοικοδόμηση του ναού χρονολογείται κατά τον 11 ο αιώνα, η σημερινή όμως μορφή του ναού είναι αποτέλεσμα οικοδόμησης τριών διαφορετικών περιόδων. Στην πρωταρχική του μορφή υπήρξε απλός τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός. Η τοιχοδομία ως τη μέση είναι από ακατέργαστους ογκόλιθους και πωρόλιθους, καθώς και από αρχιτεκτονικά μέλη κτισμάτων της αρχαιότητας. Από τη μέση και επάνω οι τοίχοι έχουν χτιστεί με το πλινθοπερίβλητο σύστημα. Ο τρούλος του ναού είναι οκταγωνικός, χαρακτηριστικό δείγμα της αθηναϊκής ναοδομίας της εποχής. Η Αγία Τράπεζα στηρίζεται σε μαρμάρινο ανεστραμμένο κιονόκρανο κορινθιακού ρυθμού.
Μεγάλες ζημιές υπέστη ο ναός το 1687 επί Μοροζίνι , όταν χτυπήθηκε το Ιερό Βήμα από οβίδα. Το 1838 έγινε επέκταση της εκκλησίας δυτικά και οι εξωτερικές αψίδες του Ιερού Βήματος περιεβλήθησαν με αντηρίδα, η δε τοιχοδομία καλύφθηκε με σοβά, όπως και ο τρούλος, που επιπλέον καλύφθηκε με μαύρα φύλλα μολύβδου. Προστέθηκαν άλλοι δύο κίονες δίπλα σ’ αυτούς που στηρίζουν τον τρούλο, ενώ στη νότια πλευρά χτίστηκε και το παρεκκλήσιο της Αγίας Παρασκευής. Μόλις το 1979 αποκαταστάθηκε η τοιχοδομία στην αρχική της μορφή με την αφαίρεση του σοβά και των φύλλων μολύβδου. Δυστυχώς δεν σώζεται παλαιός αγιογραφικός διάκοσμος, ενώ οι υπάρχουσες τοιχογραφίες ανάγονται στην εποχή του Όθωνα .
Πρυτανείου 1 – Πλάκα τηλ. 210-3228.193 (ΜΕΤΡΟ-ΣΤΑΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ)
Μεταμόρφωση του Σωτήρος Ακροπόλεως (4)
Οικοδομήθηκε μεταξύ 1050 και 1150. Ο ναός ανήκει στο χαρακτηριστικό τύπο του τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού που απαντάται αυτήν την περίοδο στην Αθήνα. Η τοιχοδομία είναι του πλινθοπερίβλητου συστήματος και στους κάθετους αρμούς έχει κουφικές διακοσμήσειςΗ επέκταση του ναού ανατολικά και δυτικά έγινε μεταγενέστερα, ενώ αναλλοίωτο διατηρείται μονάχα το κεντρικό τμήμα της βόρειας και της νότιας πλευράς. Στη νότια πλευρά υπάρχει μικρό παρεκκλήσιο, ένα μέρος του οποίου φτάνει στο κοίλωμα του βράχου.. Κάτω από τα εσωτερικά ασβεστώματα, βρέθηκαν ίχνη τοιχογραφιών, που τοποθετούνται στον 14ο αι.
Θεωρίας& Κλεψύδρας- Πλάκα (ΜΕΤΡΟ-ΣΤΑΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ)
IΙ. ΛΟΦΟΣ ΦΙΛΟΠΑΠΠΟΥ
‘Αγιος Δημήτριος ο Λουμπαρδιάρης (5)
Θολωτή, μονόκλιτη βασιλική, πλησίον της Πνύκας και του μνημείου του Φιλοπάππου. Το αρχικό οικοδόμημα ανάγεται τον 9ο αι. με πολλές παρεμβάσεις κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας. Στους μακρούς τοίχους (βόρειο και νότιο) υπάρχουν δύο τυφλά τόξα και άλλα δύο εγκάρσια ενισχυτικά, ένα στο ι. Βήμα και ένα στην έξοδο, κατασκευασμένα για την στήριξη της πλακοσκέπαστης κυλινδρικής στέγης. Η επέκτασή του ναού στα δυτικά έγινε μεταγενέστερα. Ο ναός αναστηλώθηκε το 1955 από τον αρχιτέκτονα Πικιώνη, ο οποίος κόσμησε τους εξωτερικούς τοίχους του ναού με γεωμετρικά σχέδια, που συντέθηκαν από κεραμικά και κομμάτια μάρμαρο. Κατά τη διάρκεια των εργασιών ήρθαν στο φως μεταβυζαντινές τοιχογραφίες, οι οποίες είτε ήταν φθαρμένες είτε έφεραν σημάδια βανδαλισμών. Ο καθαρισμός και η συντήρηση τους έγινε σχετικά πρόσφατα (1987-1992). Ένας αρχαίος κιονίσκος στηρίζει την Αγία Τράπεζα του ναού, ενώ δύο άλλοι βρίσκονται στον προαύλιο χώρο.
Σύμφωνα με την παράδοση, κατά τον εορτασμό της μνήμης του Αγίου Δημητρίου στις 25 Οκτωβρίου 1658, ο αγάς των Αθηνών Γιουσούφ σχεδίασε από τα Προπύλαια όπου κατοικούσε να ανατινάξει με «λουμπάρδα» (=μεγάλο πυροβόλο) την εκκλησία και το εκκλησίασμα που είχε συρρεύσει στην πανήγυρη. Λίγο πριν την εκτέλεση του σχεδίου ξέσπασε καταιγίδα και ένας κεραυνός έπεσε στην πυριτιδαποθήκη και στο πυροβολείο των Προπυλαίων, τα οποία τινάχτηκαν στον αέρα, με αποτέλεσμα να βρουν τον θάνατο ο αγάς, η οικογένεια του και οι πυροβολητές. Έκτοτε η εκκλησία ονομάστηκε Λουμπαρδιάρης (=βομβιστής). Σύμφωνα με την παράδοση, εφημέριος του ναού χρημάτισε ο νεομάρτυρας Ραφαήλ (1454), ενώ εκεί τελούσε αγρυπνίες ο άγιος παπα -Νικόλας ο Πλανάς (1932) και εκκλησιαζόταν μετά την εκδίωξη του από την Αίγυπτο ο άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως .
Λόφος Φιλοπάππου (ΜΕΤΡΟ- ΣΤΑΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ ) τηλ. 210 9219.297
ΙΙΙ. ΑΡΧΑΙΑ ΑΓΟΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ - ΘΗΣΕΙΟ
‘Αγιοι Απόστολοι του Σολάκη (6)
Βρίσκεται στην αρχαία αγορά, στην επονομαζόμενη μέχρι τις αρχές του 1930 συνοικία « Βρυσάκι », καθώς υπήρχαν πολλές βρύσες στην εν λόγω περιοχή. Πολλές εκκλησίες που βρίσκονταν στον χώρο κατεδαφίστηκαν κατά την διάρκεια των ανασκαφών που ξεκίνησαν από την Αμερικανική Σχολή κλασικών Σπουδών στην δεκαετία του 1930 και ολοκληρώθηκαν το 1956, όταν περατώθηκε η αναστύλωση της στοάς του Αττάλου. Η εκκλησία των Αγίων Αποστόλων είναι η μόνη που σώθηκε και αναστηλώθηκε στην αρχική της μορφή, καθώς αφαιρέθηκαν όλες οι μεταγενέστερες προσθήκες που είχαν γίνει στο κτήριο. Ο ναός στην αρχική του μορφή οικοδομήθηκε μεταξύ του τελευταίου τετάρτου του 10 ου και μέσα 12 ου αιώνα. Ανήκει στο τύπο του απλού τετρακιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού. Στην βόρεια και τ. νότια πλευρά του ναού υπάρχουν κόγχες κατά τον αγιορείτικο τύπο. Στη δυτική πλευρά υπάρχουν τρεις θύρες που κοσμούνται με αβαθείς κόγχες, πλαισιωμένες από τόξα οδοντωτών ταινιών. Τα παράθυρα του ναού είναι δίβολα. Την προσωνυμία Σολάκη προσέλαβε είτε από τον κτήτορά της είτε από την οικογένεια στην οποία ανήκε.
Αρχαία Αγορά (ΜΕΤΡΟ ΣΤΑΣΗ ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ)
Ναός Αγίων Ασωμάτων Θησείου (7)
Ναός σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο του β’ μισού 11ου αι., αντιπροσωπευτικός της Αθηναϊκής σχολής ναοδομίας της εποχής αυτής. Αναστηλώθηκε το 1960, οπότε αφαιρέθηκαν οι μεταγενέστερες προσθήκες και αποκαταστάθηκε στην αρχική του μορφή. Τα χαμηλότερα τμήματα των πλευρικών τοίχων σχηματίζονται από μεγάλες πέτρες, τοποθετημένες σε σχήμα σταυρού, χαρακτηριστικό πολλών ναών της περιόδου αυτής. Μοναδικές λεπτομέρειες της αρχιτεκτονικής του ναού είναι η ισλαμικής έμπνευσης αψίδα της βόρειας εισόδου και τα πήλινα πλακίδια με ανάγλυφη διακόσμηση παλαιάς αραβικής γραφής ( κουφικής ), τα οποία είναι εντοιχισμένα στη δυτική όψη του ναού. Η χρήση ανατολικών διακοσμητικών στοιχείων αποτελούσε τάση της εποχής, που πιθανώς να συνδέεται με την παρουσία αραβικής εμπορικής κοινότητας στην Αθήνα στην εν λόγω εποχή.
Θερμοπυλών 5 – Θησείο τηλ. 210.3250.140 (ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΣ ΣΤΑΣΗ ΘΗΣΕΙΟ)
Καμαροσκέπαστη τρίκλιτη βασιλική στην πλατεία Μοναστηρακίου. Λόγω γεωλογικών μεταβολών και διαρρύθμισης του εδάφους της πλατείας κατά το 1/3 περίπου βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του. Ο χρόνος ανέγερσης του ναού δεν είναι γνωστός με ακρίβεια, ο Ορλάνδος όμως τον τοποθετεί κατά τον 9ο αι. Ο νάρθηκας και ο γυναικωνίτης αποτελούν προσθήκες του 1911. Ο ναός είναι κτισμένος με ακανόνιστους λίθους, ενώ στις τέσσερις γωνίες του έχουν εντοιχιστεί κομμάτια από αρχαίο κιονόκρανο. Στη δυτική πλευρά υπάρχουν τρεις θύρες, μία για κάθε κλίτος, ενώ ανατολικά υπάρχει μία κόγχη, τρίπλευρη εξωτερικά και ημικυκλική εσωτερικά. Το Ιερό Βήμα χωρίζεται με τοίχους σε τρία μέρη, το Βήμα, την Πρόθεση και το Διακονικό, που επικοινωνούν μεταξύ τους με αψιδωτές θύρες. Ο ναός υπέστη σοβαρές ζημιές κατά την διάρκεια της Επαναστάσεως, γεγονός που κατέστησε αναγκαία την ανακαίνισή του. Η πρώτη έγινε το 1890, οπότε γκρεμίστηκε η κόγχη του υπερθύρου της κυρίας εισόδου και προστέθηκε καμπαναριό, ενώ έγιναν ορισμένες τοιχογραφίες. Το 1911 η αρχιτεκτονική του ναού παραμορφώθηκε εκ νέου, καθώς γκρεμίστηκε το καμπαναριό του 1890, κατασκευάσθηκε στην θέση του άλλο ογκώδες στη βόρεια πλευρά, ενώ προστέθηκε και γυναικωνίτης.
Ο ναός είναι ονομαστός για την θαυματουργό εικόνα της άγιας Θέκλας, τις μεγάλες εικόνες του Τέμπλου (περίπου του 1840), τις μικρές εικόνες του Φ. Κόντογλου , την εικόνα της αγίας Ελεούσης από τον καταστραφέντα ομώνυμο γειτονικό ναό, καθώς και την εικόνα του αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως επί της οποίας υπάρχει απότριμμα του ιερού λειψάνου του. Ο ναός για μεγάλο χρονικό διάστημα ανήκε στον Νικόλαο Μπονεφατζή και μεταγενέστερα έγινε Καθολικό γυναικείου μοναστηρίου. Λόγω του πλήθους των κτισμάτων της μονής που κάλυπταν το σύνολο της πλατείας, ονομαζόταν και «Μέγα Μοναστήριον ». Περί το 1690 έγινε Μετόχι της Μονής Καισαριανής, ενώ αργότερα ενοριακός ναός. Η συρρίκνωση της πάλαι ποτέ μεγάλης μονής είχε ως αποτέλεσμα την μετονομασία της μετά την απελευθέρωση της Αθήνας σε «Μοναστηράκι». Αξίζει να σημειωθεί ότι στην Παντάνασσα εκάρη μοναχός ο όσιος Λουκάς ο εν Στειρίω (896-953) και υπηρέτησε ως διάκονος ο άγιος Νεκτάριος ο Πενταπόλεως ο εν Αιγίνη.
Μοναστηράκι πλατεία τηλ. 210-3213.038 (ΜΕΤΡΟ ΣΤΑΣΗ ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ)
ΙV. ΣΥΝΤΑΓΜΑ - ΕΡΜΟΥ - ΑΜΑΛΙΑΣ
Σύνθετος σταυροειδής ναός με τρούλο, ο οποίος στηρίζεται σε τέσσερεις κίονες με ρωμαϊκά κιονόκρανα. Κτίσθηκε στα μέσα του 11ου αιώνα σε ανάμνηση της Εισόδου της Θεοτόκου στον Ναό του Κυρίου. Λίγο μετά τη θεμελίωση του ναού, στη βόρεια πλευρά του προστέθηκε παρεκκλήσι με τρούλο αφιερωμένο στην μνήμη της Αγίας Βαρβάρας. Την ίδια περίοδο προστέθηκε στα δυτικά εξωνάρθηκας . Η μικρή σκεπαστή είσοδος στην νότια πλευρά του νάρθηκα χτίσθηκε τον 12 ο αιώνα. Στηρίζεται σε δύο κίονες και πάνω από τη θύρα υπάρχει τόξο σε σχήμα πετάλου. Στη δυτική πλευρά υπάρχουν εντοιχισμένα γλυπτά και επιγραφές. Η εικόνα της Πλατυτέρας στο Ιερό του ναού είναι έργο του Φώτη Κόντογλου , ενώ και οι λοιπές αγιογραφίες είναι έργο του ίδιου και των μαθητών του και χρονολογούνται το 1942. Το μωσαϊκό της εισόδου είναι έργο της Έλλης Βοΐλα και χρονολογείται το 1936 . Ο ναός απειλήθηκε δύο φορές με κατεδάφιση αλλά χάρη στην επέμβαση του Λουδοβίκου της Βαυαρίας, πατέρα του Όθωνα (1836) και του αρχιεπισκόπου Αθηνών (1863) αυτό το σημαντικότατο μνημείο της Αθήνας διασώθηκε. Σήμερα τη διοικητική εποπτεία του ναού ασκεί η Εφορεία του ναού, η οποία αποτελείται από καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του πανεπιστημίου Αθηνών.
Ερμού (ΜΕΤΡΟ -ΣΤΑΣΗ ΜΟΝΑΣΤΗΡΑΚΙ )
Οικοδομήθηκε περί τα μέσα του 11ου αι. πάνω σε παλαιότερη εκκλησία, μία από τις δώδεκα που κατά την παράδοση ανήγειρε η αυτοκράτειρα Ευδοκία στην ιδιαίτερη πατρίδα της την Αθήνα στα μέσα του 5 ου αι. Σύμφωνα με την εντοιχισμένη επιγραφή πάνω από τη δυτική κεντρική είσοδο, ο σημερινός ναός ανοικοδομήθηκε από τον βυζαντινό αξιωματούχο Νικόλαο Καλόμαλο προς τιμή του αγίου Θεοδώρου του Τύρωνος . Είναι δίστυλος σταυροειδής εγγεγραμμένου τύπου. Ο οκταγωνικός τρούλος έχει δίλοβα παράθυρα και στηρίζεται ανατολικά σε δύο κίονες και δυτικά σε δύο πεσσούς. Η τοιχοποιία του ναού είναι πλινθοπερίκλειστη και έχει διακόσμηση με κουφικά γράμματα, φυτά, ζώα κλπ. Οι μεγάλες πέτρες που υποστηρίζουν τους τοίχους στο κατώτερο τμήμα τους σχηματίζουν σταυροειδές σχήμα, χαρακτηριστικό της ναοδομίας των Αθηνών του 11 ου αι. Στην ανατολική πλευρά έχει τρεις τρίπλευρες αψίδες, εκ των οποίων η μεσαία είναι πλατύτερη και ψηλότερη, ενώ στην κάθε πλευρά της υπάρχει ένα μονόλοβο παράθυρο. Η καθεμιά από τις δύο μικρότερες αψίδες έχει ένα δίλοβο παράθυρο. Στη δυτική πλευρά του ναού υπάρχουν δύο θύρες, με αψίδωμα και παραστάδες, μία στο κέντρο, πάνω από την οποία υπάρχει δίλοβο αψιδωτό παράθυρο και μία προς βορρά, ενώ προς νότο υπάρχει ένα μικρό μονό λοβο παράθυρο. Στη νότια πλευρά του ναού υπάρχει μια ακόμα αψιδωτή θύρα με ένα δίλοβο αψιδωτό παράθυρο, και λίγο πιο πάνω ένα πλατύ τρίλοβο μεταγενέστερο κωδωνοστάσιο. Στην ίδια πλευρά υπάρχουν ακόμα δύο μονόλοβα παράθυρα και ένα δίλοβο, ακριβώς όπως και στην βόρεια πλευρά. Ενδιαφέρουσα είναι η κεραμική διακόσμηση του ναού, καθώς υπάρχουν ψευδοκουφικά πρότυπα, διάζωμα με κεραμικές πλάκες και αψιδωτά παράθυρα.
Λόγω των πολλών ζημιών που υπέστη ο ναός κατά τη διάρκεια της Επαναστάσεως επισκευάσθηκε μετά την απελευθέρωση, με την συνδρομή πολλών επιφανών της εποχής και με πρωτοστάτες τους βασιλείς Όθωνα και Αμαλία. Σε έργα συντήρησης του ναού το 1967 ήρθαν στο φως από την αρχαιολογική υπηρεσία δεκαέξι τάφοι και τμήμα μωσαϊκού δαπέδου ρωμαϊκής εποχής. Ο ναός παρουσιάζει εντυπωσιακή ομοιότητα με αυτόν της Καπνικαρέας , αλλά έχει μεγαλύτερες αναλογίες και αυστηρότερο αρχιτεκτονικό ύφος.
Πλατεία Κλαυθμώνος (ΜΕΤΡΟ -ΣΤΑΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ) τηλ . 210 3247.170
Ναός του 11 ου ή του 12 ου αιώνα, ο οποίος βρίσκεται στην πλατεία Μητροπόλεως, νότια του Καθεδρικού ναού του Ευαγγελισμού. Ανήκει στον χαρακτηριστικό αθηναϊκό τύπο ναοδομίας, τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος. Έχει κτισθεί πάνω σε αρχαίο ναό της θεάς του τοκετού Ειλειθύιας . Κατά την Επανάσταση το κτίριο υπέστη πολλές φθορές, γεγονός που κατέστησε αναγκαίες τις αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις. Έτσι, το 1833 οι κίονες αντικαταστάθηκαν από λεπτούς πεσσούς. Οι τοίχοι είναι χτισμένοι με μαρμάρινους δόμους προερχόμενους από αρχαία μνημεία, ενώ στο πάνω μέρος του έχουν χρησιμοποιηθεί ενενήντα αρχαιοελληνικά, ρωμαϊκά, παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά ανάγλυφα, εντοιχισμένα κατά τέτοιον τρόπο ώστε να αποτελούν ζωφόρο που πλαισιώνει ολόκληρο τον ναό. Ο προαύλιος χώρος του ναού παλαιότερα χρησιμοποιούταν ως κοιμητήριο των οικογενειών Μπενιζέλου-Παλαιολόγου. Ο ναός λειτούργησε ως ευκτήριος οίκος του Μητροπολιτικού οίκου από τον 10 ο αι. μέχρι και την Επανάσταση, ενώ από το 1839 έως το 1862 ως Βιβλιοθήκη των Αθηνών. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Παναγία την Γοργοεπήκοο . Το 1861 όμως, μετά από μία αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας κατά του βασιλιά Όθωνα , με πρόταση της βασίλισσας Αμαλίας ονομάστηκε «’γιος Σώζων». Τον επόμενο χρόνο, λόγω της απομάκρυνσης του Όθωνα και της τυπικής λήξης πλέον της Βαυαροκρατίας ονομάστηκε Άγιος Ελευθέριος. Σε αυτόν τον ναό το 1577 χειροτονήθηκε επίσκοπος ο άγιος Διονύσιος Αιγίνης ο εκ Ζακύνθου.
Μητροπόλεως-Σύνταγμα (ΜΕΤΡΟ -ΣΤΑΣΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑ)
‘Αγία Τριάδα (Ρωσική εκκλησία) (12)
Επιβλητικός ναός οκταγωνικού τύπου, με υπερμεγέθη οκταγωνικό τρούλο που καλύπτει ολόκληρο το κέντρο του ναού, στηριζόμενος σε οκτώ πεσσούς. Πρόκειται για το αρχαιότερο και πιστότερο αντίγραφο του Οσίου Λουκά, χρονολογούμενο μεταξύ 1015 και 1031. Στην βόρεια και δυτική πλευρά υπάρχει ζωφόρος από πλίνθους με κουφικές διακοσμήσεις, πλαισιωμένη με οδοντωτές ταινίες. Στην ανατολική πλευρά του ναού υπάρχουν τρεις αψίδες, ενώ στη δυτική υπάρχουν τρεις ορθογώνιες θύρες με μαρμάρινα πλαίσια και τούβλινα τόξα. Δύο αντίστοιχες θύρες υπάρχουν στη βόρεια και τη νότια πλευρά. Το ιερό Βήμα χωρίζεται από τον κυρίως ναό με ψηλό τέμπλο, σύμφωνα με τη ρωσική τεχνοτροπία. Αριστερά υπάρχει το παρεκκλήσι του αγ . Νικοδήμου και δεξιά του αγ . Νικολάου, επισκόπου Μύρων. Η εκκλησία παλαιότερα ονομαζόταν Σωτείρα του Λυκοδήμου , κατά ορισμένους γιατί είχε θεμελιωθεί πάνω σε ναό του Λυκείου Απόλλωνα. Υπήρξε καθολικό γυναικείου μοναστηριού, από την φραγκοκρατία όμως και μετά (1204) το κατέλαβαν ρωμαιοκαθολικοί Βενεδικτίνοι μοναχοί ως το 1669, οπότε επανήλθε σε χέρια ορθοδόξων μοναχών. Το 1701 μέρος του κτίσματος καταστράφηκε από σεισμό, αλλά επισκευάστηκε τα επόμενα χρόνια. Από το 1778 έγινε μετόχι της μονής Καισαριανής. Ο ναός υπέστη σοβαρές καταστροφές κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Το 1847 η εκκλησία παραχωρήθηκε μετά από αίτημα της ρωσικής πρεσβείας στην ρωσική παροικία των Αθηνών. Με τη μεσολάβηση του αρχιμανδρίτη και καθηγητή της Ακαδημίας του Κιέβου Αντωνίνου , ο ναός όχι μόνο δεν κατεδαφίστηκε, όπως πρότειναν ορισμένοι, αλλά αναστυλώθηκε. Η αναστύλωση του διήρκεσε πέντε χρόνια, έγινε με συνεργασία τριών ονομαστών αρχιτεκτόνων, ενώ τη σημαντικότατη για τα δεδομένα της εποχής δαπάνη κάλυψε η ρωσική κυβέρνηση. Η δυτικής τεχνοτροπίας αγιογράφηση του ναού είναι έργο του Λούντβιχ Τιρς (1825-1909). Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο απόστολος Παύλος απεικονίζεται με τα χαρακτηριστικά του βασιλιά Όθωνα . Τα εγκαίνια του ανακαινισμένου ναού έγιναν το 1855 και ο ναός καθιερώθηκε στο όνομα της Αγ. Τριάδος.
Φιλελλήνων-Σύνταγμα (ΜΕΤΡΟ- ΣΤΑΣΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ) τηλ . 210 3231.090
V. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ
Μονή Παντοκράτορος Ταώ ( Νταού ) Πεντέλης
Μονή της οποίας η αρχική μορφή χρονολογείται τον 10ο αιώνα, ενώ ακολούθησε ανοικοδόμησή της περί τον 12ο αιώνα. Ονομάζεται Ταώ (ή Νταού) πιθανόν από τον Ίβηρα κτίτορά της από τον 13ο αιώνα (Ιβηρία- χώρα των Ταώνων). Ο κεντρικός τρούλος του στηρίζεται σε έξι πεσσούς, ενώ υπάρχουν και άλλοι τρεις μικρότεροι. Σώζεται το αρχικό μαρμάρινο τέμπλο, ενώ το γεγονός ότι υπάρχουν οκτώ ’γιες Τράπεζες οδηγεί στην υπόθεση ότι η μονή ανήκε στις λεγόμενες «μονές των ακοιμήτων », στις οποίες τελούταν όλο το εικοσιτετράωρο Ιερές Ακολουθίες. Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας περιήλθε στους Φράγκους κατακτητές. Κατά την Τουρκοκρατία λεηλατήθηκε από τους Τούτκους και έκλεισε για πάνω από έναν αιώνα. Το 1575 ανοικοδομήθηκε και πάλι, αλλά την Κυριακή του Πάσχα του 1680 τον κατέλαβαν πειρατές, οι οποίοι κατέσφαξαν όλους τους μοναχούς (179), κλείνοντας έτσι την μονή για 273 χρόνια. Ανασυστάθηκε το 1963 ως γυναικείο κοινοβιακό μοναστήρι. Σήμερα λειτουργούν στην μονή σχολή Βυζαντινής μουσικής, εργαστήρια υφαντικής αμφίων, αγιογραφίας και κηροπλαστικής.
Μονή Παμμεγίστων Ταξιαρχών Αστερίου
Σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός του 11 ου αιώνα, ευρισκόμενος κοντά στην Μονή Καισαριανής. Έχει οκταγωνικό τρούλο και νάρθηκα. Παλαιότερα υπήρξε Σταυροπήγιο, για να καταλήξει ενοριακός ναός και Μετόχι της Μονής Πετράκη. Το 1957 παρανόμως ο το κτίσμα παραχωρήθηκε στην 1 η εφορία βυζαντινών αρχαιοτήτων. Σήμερα η Ιερά Αρχιεπισκοπή καταβάλει προσπάθειες για να αποδοθεί σ’ αυτήν και με τις δέουσες εργασίες ανακαίνισης να γίνει και πάλι ησυχαστήριο.
Μονή Εισοδίων της Θεοτόκου Καισαριανής
Σύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδής ναός του β΄ μισού του 11 ου αιώνα, με οκταγωνικό τρούλο, χωρίς νάρθηκα. Μεταγενέστερα προστέθηκε παρεκκλήσιο του Αγίου Αντωνίου, ενώ στα δυτικά προστέθηκε νάρθηκας με τρούλο. Η Τράπεζα και τα κελιά προστέθηκαν κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Στη νότια πλευρά του ναού κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας κτίσθηκε η εκκλησία του αγίου Μάρκου, ενώ τον 17ο αιώνα ανηγέρθη η εκκλησία των Ταξιαρχών. Στην μονή παρέμεινε ως μοναχός και ο μετέπειτα Οικουμενικός πατριάρχης ιερομάρτυρας Γρηγόριος ο Ε΄ (1765-1770). Από το 1682 έως το 1716 υπήρξε σταυροπηγιακή μονή. Στις μέρες μας αποτελεί αρχαιολογικό χώρο του Υπουργείου Πολιτισμού.
