Τό Πρωτεῖον τοῦ Πρώτου εἰς τήν κοινωνίαν τῶν τοπικῶν Ἐκκλησιῶν

 

1. Πρεσβεῖα τιμῆς κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰώνας

Πάντες οἱ ἐπίσκοποι εἶναι ἵσοι πρός ἀλλήλους ἐξ ἐπόψεως ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας, διότι ἡ ὑπό τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ παραχωρηθεῖσα εἰς πάντας τούς ἀποστόλους ἐξουσία καί δι’ αὐτῶν διαβιβασθεῖσα κατ’ ἀποστολικήν διαδοχήν διά κανονικῆς μυστηριακῆς χειροτονίας εἰς τούς διαδόχους των ἐπισκόπους εἶναι μία καί ἡ αὐτή. Ὡς πάντες οἱ ἀπόστολοι διά τῆς ὑπό τοῦ Κυρίου ἐπιλογῆς μετεῖχον ἐξ ἴσου καί ἄνευ οἰασδήποτε διαφοροποιήσεως τῆς μιᾶς καί τῆς αὐτῆς ἀποστολικῆς ἐξουσίας, οὕτω καί οἱ διάδοχοί των ἐπίσκοποι μετέχουν ἐξ ἴσου καί ἄνευ ποσοτικῆς ἤ ποιοτικῆς διακρίσεως τῆς μιᾶς καί τῆς αὐτῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας. Ἡ ταυτότης αὐτή τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας, ἐκχωρηθείσης ὑπό τοῦ Κυρίου εἰς τούς ἀποστόλους καί τούς κανονικούς διαδόχους αὐτῶν ἐπισκόπους διά τήν ὑπό τήν καθοδήγησιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὀρθήν καί κανονικῶς συντεταγμένην ἐκπλήρωσιν τῆς ἐν τῷ κόσμῳ ἀποστολῆς τῆς Ἐκκλησίας, συνεπάγεται τήν ταυτότητα καί τῆς διά τῆς κανονικῆς μυστηριακῆς χειροτονίας μεταβιβαζόμενης ἐν ἁγίῳ Πνεύματι εἰς τόν καθ’ἕκαστον ἐπίσκοπον ἐξουσίας.

Ὁ καθ’ ἕκαστον ἐπίσκοπος λαμβάνει διά τῆς χειροτονίας πλήρη καί τελείαν τήν ἐπισκοπικήν ἐξουσίαν, τήν αὐτήν ὅμως ἐξουσίαν λαμβάνουν καί πάντες οἱ ἀνά τήν Οἰκουμένην χειροτονούμενοι διά κανονικῆς μυστηριακῆς χειροτονίας ἐπίσκοποι, καθ’ὅσον ἡ ὑπό τοῦ Κυρίου δοθεῖσα ἐξουσία εἶναι μία καί αὐτή. Διά τῆς χειροτονίας οἱ καθ’ἕκαστον ἐπίσκοποι ἐπωμίζονται τήν εὐθύνην ἀσκήσεως ὁλοκλήρου καί ὄχι μέρους τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας. Ἡ ἐξουσία ὅμως αὐτή δέν ἀποτελεῖ ἀτομικόν κτῆμα ἤ προσωπικήν ὑπόθεσιν τοῦ καθ’ἕκαστον ἐπισκόπου, διότι τήν ἰδίαν ἐξουσίαν διαχειρίζονται ἀπό κοινοῦ πάντες οἱ άνά τήν Οἰκουμένην ἐπίσκοποι, καθ’ὅσον πάντες «οἱ ἐπίσκοποι οἱ κατά τά πέρατα ὁρισθέντες ἐν Ἰησοῦ Χριστοῦ γνώμῃ εἰσίν» (1).

Ὁ καθ’ἕκαστον ἐπίσκοπος, ἀσκῶν εἰς τήν συγκεκριμένην τοπικήν ἐκκλησίαν τήν διά τῆς χειροτονίας ληφθεῖσαν ἐν ὁλοκληρίᾳ καί πληρότητι ἐπισκοπικήν ἐξουσίαν διά τήν αὐθεντικήν πραγμάτωσιν ἐν αὐτῇ τοῦ ὁρατοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, καθίσταται «τύπος» τοῦ «ἀρχετύπου» Χριστοῦ ἐν τῇ τοπικῇ ἐκκλησίᾳ. Ἰγνάτιος ὁ Θεοφόρος παραγγέλλει πρός τούς Τραλλιεῖς: «τῷ ἐπισκόπῳ ὑποτάσσεσθε ὡς Ἰησοῦ Χριστῷ» (2), διότι «πάντα… ὅν πέμπει ὁ οἰκοδεσπότης εἰς ἰδίαν οἰκονομίαν, οὕτω δεῖ ὑμᾶς δέχεσθε αὐτόν ὡς αὐτόν τόν πεμψαντα» (3), καθ’ὅσον, ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει, «οὐχί τόν ἐπίσκοπον τοῦτον τόν βλεπόμενον πλανᾷ τις, ἀλλά τόν ἀόρατον (ἤτοι τόν Ἰησοῦν Χριστόν) παραλογίζεται» (4). Ὁ καθ’ἕκαστον ἐπίσκοπος νοεῖται ὡς ἀντιπρόσωπος τοῦ Χριστοῦ εἰς τήν Ἐκκλησίαν, ἐν τῇ ἐννοίᾳ ὄχι νομικῆς, ἀλλά παραστατικῆς ἐκπροσωπήσεως, διότι ἡ Ἐκκλησία δέν ἀντιπροσωπεύει τόν Χριστόν, ἀλλά εἶναι ὁ Χριστός ἐπί γῆς, διό καί ὁ Ἰγνάτιος παραγγέλει, ὅτι «ὅπου ἄν φανῇ ὁ ἐπίσκοπος, ἐκεῖ καί τό πλῆθος ἔστω ὥσπερ ὅπου ἄν ᾖ Χριστός ἐκεῖ καί ἡ Καθολική Ἐκκλησία» (5). Ὁ ἐπίσκοπος δέν ἀντιπροσωπεύει τόν ἀπόντα ἀπό τήν τοπικήν ἐκκλησίαν Χριστόν, ἀλλά, διά τῆς ἕνεκα τῆς χειροτονίας εἰδικῆς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι μυστικῆς σχέσεως πρός Αὐτόν, βεβαιοῖ τήν αὐθεντικήν ἐν τῇ θείᾳ Εὐχαριστίᾳ παρουσίαν καί πραγμάτωσιν τοῦ Χριστοῦ, διό καί ὁ ἐπίσκοπος ἐπέχει τήν θέσιν τῆς ὁρατῆς κεφαλῆς τοῦ ὀργανικοῦ σώματος Χριστοῦ εἰς ἑκάστην τοπικήν ἐκκλησίαν.

Ἡ χριστοκεντρική κατανόησις τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας καί ἡ ἄρρηκτος σύνδεσις τῆς ἀσκήσεως αὐτῆς μέ τό σῶμα Χριστοῦ ἑκάστης τοπικῆς ἐκκλησίας αἰσθητοποιοῦν σαφέστερον τήν ἰδέαν, ὅτι ἡ διά τῆς χειροτονίας μεταβιβαζομένη εἰς τόν καθ’ ἕκαστον ἐπίσκοπον εἰδική θεία χάρις νοεῖται ὄχι ὡς αὐτόνομος προσωπική ἐξουσία τοῦ ἐπισκόπου, ἀλλ’ὡς ἐτερόνομος χριστοκεντρική καί κατ’ ἀναφοράν πρός τό σῶμα Χριστοῦ τῆς τοπικῆς ἐκκλησίας αὐτονομία. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, ἡ ἑνότης τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας τῶν καθ’ ἕκαστον ἐπισκόπων κατανοεῖται σαφέστερον, ἄν αἰσθητοποιηθῇ μέ τήν παράστασιν τῶν ἀπολύτως συμπιπτόντων κατά περιφέρειαν πλήρων κύκλων, οἱ ὁποῖοι ἔχουν τό αὐτό κέντρον καί τήν αὐτήν ἀκτῖνα. Ἡ χριστοκεντρική κατανόησις τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας ἐξαίρει τήν ἀπόλυτον ἑνότητα καί ταυτότητα τῆς ὑπό πάντων τῶν φορέων αὐτῆς ἐπισκόπων κατεχομένης ἐξουσίας, διότι οἱ κατά τόπους ἐπίσκοποι πραγματώνουν εἰς ἑκάστην τοπικήν ἐκκλησίαν τήν μίαν καί τήν αὐτήν ἐπισκοπικήν ἐξουσίαν.

Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ τῆς ὑπέρ τήν προσωπικήν ἀτομικότητα ὑπευθύνου ἀσκήσεως τῆς ὑπερπροσωπικῆς καί κοινῆς εἰς πάντας τούς ἐπισκόπους θείῳ δικαίῳ ἐξουσίας κατανοεῖται καί τό ὑπό τοῦ Εἰρηναίου μαρτυρούμενον «χάρισμα τῆς ἀληθείας» (charisma veritatis) τῶν ἐπισκόπων, διότι τό χάρισμα τοῦτο ἀνήκει εἰς τήν φερομένην ἐπισκοπικήν ἐξουσίαν καί ὄχι εἰς τόν φορέα ἐπίσκοπον ὡς πρόσωπον, διό καί συνδέεται, διά τῆς ταυτότητος τοῦ φερομένου, πρός τό σύνολον τῶν φορέων τῆς αὐτῆς ἐξουσίας καί ὄχι πρός τόν καθ’ ἕκαστον φορέα αὐτῆς εἰδικῶς (6). Τήν βαθεὶαν αὐτήν συνείδησιν τῆς ἀπολύτου χριστοκεντρικῆς ἑνότητος καί ταυτότητος τῆς εἰς τήν Ἐκκλησίαν διά τῶν ἀποστόλων κληροδοτηθείσης ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας, ἀδιαφόρως τῆς πολλότητος ἤ τοῦ ἀριθμοῦ τῶν φορέων αὐτῆς, ἐκφράζει ἡ ὅλη θεολογία τοῦ ἐπισκοπάτου τῶν πρώτων αἰώνων. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, πρέπει νά κατανοηθῇ καί ἡ σχετική διδασκαλία τοῦ Κυπριανοῦ, καθ’ ἥν οἱ καθ’ ἕκαστον ἐπίσκοποι ἀσκοῦν κατά τόπους τήν κοινήν εἰς πάντας τούς ἐπισκόπους δοθεῖσαν ὑπό τοῦ Κυρίου ἐξουσίαν: «episcopatus unus est, cuius a singulis in solidum pars tenetur» (7).

Αἱ ἀφετηριακαί αὐταί θέσεις περί τήν θεολογίαν τοῦ ἐπισκοπάτου ἀποκαθιστοῦν τάς κανονικάς διαστάσεις τῆς ἐννοίας τῆς χειροτονίας καί τῆς δι’ αὐτῆς παρεχομένης ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας, τῆς ὁποίας ἐξ ἴσου μετέχουν πάντες οἱ ἐπίσκοποι. Οἱαδήποτε ποσοτική ἤ ποιοτική διάκρισις ἤ διαφοροποίησις τῆς ὑπό τῶν ἐπισκόπων λαμβανομένης διά τῆς κανονικῆς μυστηριακῆς χειροτονίας ἐξουσίας εἶναι ἐκκλησιολογικῶς ἀδιανόητος καί ἐκκλησιαστικῶς ἐσφαλμένη. Ἄν πάντες οἱ ἐπίσκοποι λαμβάνουν διά τῆς κανονικῆς μυστιριακῆς χειροτονίας τήν αὐτήν ἐξουσίαν, αὐτή δέν εἶναι δυνατόν νά διαφοροποιηθῇ κατά ποιότητα ἤ ποσότητα διά μεταγενεστέρων ἐκκλησιαστικῶν ἀποφάσεων, διότι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐδείς δύναται νά διεκδικήσῃ ἤ νά λάβῃ ἐπισκοπικήν ἐξουσίαν μείζονα ἐκείνης, τήν ὁποίαν ἔλαβε διά τῆς κανονικῆς μυστηριακῆς χειροτονίας. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτη εἶναι παντελῶς ἄγνωστος κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνας οἱασδήποτε τάσις ποιοτικῆς ἤ ποσοτικῆς διαφοροποιήσεως τῆς κοινῆς εἰς πάντας τούς ἐπισκόπους ἱερατικῆς ἐξουσίας, διό καί εἶναι ἄγνωστος οἱαδήποτε ἐπί τῇ βάσει τοιαύτης διαφοροποιήσεως ὑπάλληλος ἱεράρχησις τῶν ἐπισκόπων ἐις οἰκουμενικήν ἤ τοπικήν κλίμακα (8).

Ἡ κατά τήν ἀντιμετώπισιν σοβαρῶν γενικωτέρου ἐνδιαφέροντος ἐκκλησιαστικῶν ζητημάτων προβολή κατά τήν ἐν λόγῳ περίοδον τοῦ ἰδιαιτέρου ἐκκλησιαστικοῦ κύρους τοπικῶν τινων ἐκκλησιῶν (Ἱεροσολύμων, Ἀντιοχείας, Ρώμης, Ἐφέσου, Σμύρνης, Καρθαγένης κ.ἄ.) συνδέεται ἤ μέ τό μέγα προσωπικόν κῦρος τοῦ πρός ὅν τοῦτο ἀποδίδεται ἐπισκόπου ἤ μέ τήν ἰδιαιτέραν σπουδαιότητα τοῦ ἀντιμετωπιζομένου ζητήματος διά τήν ὑπ’ αὐτόν τοπικήν ἐκκλησίαν ἤ, τέλος, καί μέ τά δύο.

Οὕτω, θα ἠδύνατο νά ἐξηγηθῇ ἱστορικῶς ἡ ἀποστολή ὑπό τοῦ Κλημέντος Ρώμης τῆς πρός Κορινθίους ἐπιστολῆς ὑπό τοῦ Ἰγνατίου Ἀντιοχείας τῶν ἐπιστολῶν πρός τάς ἐκκλησίας τῆς Ρώμης καί τῆς Μ. Ἀσίας καί ὑπό τοῦ Πολυκάρπου Σμύρνης πρός τήν ἐκκλησίαν Φιλίππων, διότι οἱ γράψαντες ὑπῆρξαν μαθηταί καί ὁμότροποι τῶν ἀποστόλων καί εἶχον διά τόν λόγον αὐτόν μέγιστον ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ κῦρος, ἐνῷ ἡ ἐξαιρετική αὐθεντία ἐν τῇ καθ’ ὅλου Ἐκκλησίᾳ τῶν ἐπισκόπων Κορίνθου Διονυσίου, Λουγδούνου Εἰρηναίου, Καρθαγένης Κυπριανοῦ κ.ἄ. συνεδέετο πρός τήν ἐξέχουσαν προσωπικήν θεολογικήν κατάρτισιν καί τήν αὐθεντικότητα τῶν χρησιμοποιουμένων ἐκ τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως κριτηρίων κατά τήν ἀντιμετώπισιν τῶν ἀναφυέντων ἐκκλησιαστικῶν προβλημάτων.

Τοὐναντίον, ἡ ἰδιαιτέρα προβολή τῶν ὀνομάτων τῶν ἐπισκόπων Ρώμης Ἀνικήτου Βίκτωρος καί Στεφάνου κατά τήν ἀντιμετώπισιν τῶν θεμάτων τοῦ ἑορτασμοῦ τοῦ Πάσχα καί τοῦ ἀναβαπτισμοῦ τῶν αἱρετικῶν θα ἠδύνατο εὐχερῶς νά ἐξηγηθῇ ἐκ τῆς ἰδιαιτέρας σημασίας, τήν ὁποίαν εἶχον διά τήν ἑνότητα τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου τῶν πιστῶν τῆς Ρώμης, διότι ἡ ἐπί τῶν θεμάτων αὐτῶν διάφορος τῆς Ρώμης παράδοσις ἀπό τάς τοπικάς ἐκκλησίας τῆς Μ. Ἀσίας καθίστατο διά τῆς εἰς Ρώμης συρροῆς μικρασιατῶν πιστῶν ὀξύτατον ποιμαντικόν πρόβλημα τῆς ἐν Ρώμῃ τοπικῆς ἐκκλησίας.

Ἡ ἐν Ρώμῃ σύγκρουσις τῆς τοπικῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως πρός τήν παράδοσιν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς Μ. Ἀσίας ὡδήγει εἰς τήν λατρευτικήν διάσπασιν, εἰς τήν χαλάρωσιν τῆς ἐσωτερικῆς ἑνότητος διά τῆς δημιουργίας μικρασιατικῶν λατρευτικῶν κέντρων καί εἰς τήν ἀποδυνάμωσιν τῆς ἐπισκοπικῆς αὐθεντίας τοῦ Ρώμης ἐξ ὁλοκλήρου τῆς ὑπ’ αὐτόν τοπικῆς ἐκκλησίας. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ αἱ ὑπό τῶν ἀνωτέρω ἐπισκόπων Ρώμης προβληθεῖσα πρός τάς ἐκκλησίας τῆς Μ. Ἀσίας ἀξιώσεις ὑπέρ τῆς ἑνότητος τῆς ἐκφράσεως τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας, αἱ ὁποῖαι κατά κανόνα ἡρμηνεύθησαν ὡς προδρομικά στοιχεῖα τοῦ παπικοῦ πρωτείου, θα ἠδύναντο νά ἑρμηνευθοῦν ὡς ἁπλή ἐσωτερική ποιμαντική ἀγωνία τοῦ ἐπισκόπου Ρώμης καί ὄχι ὡς αὐθεντική παρέμβασις εἰς τά ἐσωτερικά τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς Μ. Ἀσίας, ὡς δέχονται πάντες οἱ περί τά θέματα εἰδικῶς ἀσχοληθέντες ἐκκλησιαστικοί ἱστορικοί. Οἱ ἐπίσκοποι Ρώμης δηλαδή ἠγωνίζοντο διά τῶν προβαλλομένων ἀξιώσεων ὄχι ὑπέρ γενικωτέρου περί τήν ἀποστολικήν παράδοσιν προβλήματος τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἀλλ’ ὑπέρ τῆς ἀποφυγῆς τῶν ὀδυνυρῶν διά τήν ἑνότητα τῆς τοπικῆς ἐκκλησίας τῆς Ρώμης συνεπειῶν ἐκ τῆς εἰς τήν πρωτεύουσαν τῆς αὐτοκρατορίας εἰσροῆς καί αὐτονόμου βιώσεως τῶν μικρασιατικῶν παραδόσεων (9).

Κατά τήν περίοδον ὅμως τῶν τριῶν πρώτων αἰώνων πάντες οἱ ἐπίσκοποι ἦσαν πρός ἀλλήλους ἰσότιμοι, ὡς φορεῖς μιᾶς καί τῆς αὐτῆς ἱερατικῆς ἐξουσίας, διεμορφώθησαν ἀναμφιβόλως στεναί σχέσεις μεταξύ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν μείζονος ἤ ἐλάσσονος γεωγραφικῆς περιφερείας. Ἄλλως ἡ χειροτονία ἐπισκόπου εἰς χηρεύουσαν τοπικήν ἐκκλησίαν ἀπῂτει κατά τήν παναρχαίαν ἐκκλησιαστικήν παράδοσιν, ἡ ὁποία διεφυλάχθη ἀκαινοτόμητος εἰς τήν Ἀποστολικήν Παράδοσιν (Traditio Apostolica) τοῦ Ἱππολύτου, τήν σύμπραξιν τῶν ἐπισκόπων τῶν ὁμόρων τοπικῶν ἐκκλησιῶν (10). Ἡ συνέλευσις τῶν ἐπισκόπων τῶν πρός τήν χηρεύουσαν ὁμόρων ἤ γειτνιωσῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν, ἔχουσα ὡς σκοπόν τήν ἀξιολόγησιν τῆς ὑπό τοῦ κλήρου καί τοῦ λαοῦ τῆς τοπικῆς ἐκκλησίας γενομένης ἐκλογῆς καί τήν χειροτονίαν τοῦ ἐκλεγέντος ἐκέκτητο σαφῶς συνοδικόν χαρακτῆρα, διότι ἐν τελευταίᾳ ἀναλύσει διά τῆς τοιαύτης ἐκκλησιαστικῆς μετοχῆς τῶν γειτνιώντων ἐπισκόπων ἐβεβαιοῦτο ἡ κοινωνία καί ἡ ἑνότης τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν.

Τό τοπικόν αὐτό πλαίσον τῆς ἐπί ταυτό διά τήν χειροτονίαν ἐπισκόπου συνελεύσεως τῶν γειτνιώντων ἐπισκόπων ἀπετέλεσε καί τό ἀναντίρρητον πλαίσιον λειτουργίας τοῦ συνοδικοῦ συστήματος εἰς τοπικήν βάσιν ἤδη ἀπό τῶν μέσων τοῦ Β’ αἰῶνος πρός ἀντιμετώπισιν τῶν ἀναφυέντων ἐκκλησιαστικῶν προβλημάτων (μοντανισμός, γνωστικισμός, μοναρχιανισμός, βάπτισμα αἰρετικῶν, ἑορτασμός τοῦ Πάσχα, ἐπιστροφή τῶν πεπτωκότων εἰς τούς κόλπους τῆς Ἐκκλησίας κ.ἄ.). Εἰς τήν τοπικήν αὐτήν συνοδικήν ἀτμόσφαιραν αἱ ὑφιστάμεναι διά τῆς ἐπιστολογραφίας ἤ ἄλλης ἐπικοινωνία σχέσεις τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν προσέλαβον σαφέστερον ἐκκλησιαστικόν χαρακτῆρα καί διά τῆς ἀξιολογήσεως τῶν προϋφισταμένων ποικίλων δεσμῶν διεμόρφωσαν ἐθνικήν ἐκκλησιαστικήν πρᾶξιν, διότι ἡ εὔρυθμος λειτουργία τῶν τοπικῶν συνόδων, ὡς ἄλλως τε καί τῶν διά τήν χειροτονίαν ἐπισκόπου συγκροτουμένων ἐπισκοπικῶν συνελεύσεως, προϋπέθετε τήν ὑπό τινος ἐπισκόπους ἄσκησιν τῆς προεδρίας καί τήν διεύθυνσιν τῶν περί τό θέμα συζητήσεων (11).

Ἡ προεδρία τῶν τοπικῶν συνελεύσεων τῶν ἐπισκόπων κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνας ἀνετίθετο συνήθως εἰς τούς ἐκ τῶν συμμετεχόντων ἐπισκόπων ποιμαίνοντας τοπικάς ἐκκλησίας, αἱ ὁποῖαι διεκρίνοντο διά τήν αὐστηράν προσήλωσιν εἰς τήν αὐθεντικήν βίωσιν τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως καί διά τόν ἀκμαῖον ἐκκλησιαστικόν βίον αὐτῶν. Πράγματι, ἡ τιμή τῆς προεδρίας, ἄν δέν ἀπεδίδετο εἰς τόν ἐπίσκοπον τῆς τοπικῆς ἐκκλησίας, ἐν ᾗ συνεκαλεῖτο ἡ σύνοδος προσεφέρετο κατά κανόνα εἰς τόν ἐπίσκοπον τῆς ἐπιδεικνυούσης ἀκμαιότερον ἐκκλησιαστικόν βίον τοπικῆς ἐκκλησίας, διότι ἡ περί τό ἀντιμετωπιζόμενον θέμα μαρτυρία αὐτῆς ἐθεωρεῖτο ἰδιαζούσης σπουδαιότητος. Κριτήρια διά τήν τοιαύτην ἐθιμικήν ἐκκλησιαστικήν πρᾶξιν, πέρα τοῦ ἀκμάζοντος ἐκκλησιαστικοῦ βίου, ὑπῆρξαν ποικίλα, χωρίς ὅμως ἀπόλυτον καί δεσμευτικόν χαρακτῆρα διά τήν ἐλευθέραν ἀπόδοσιν τῆς τιμῆς. Ἡ συνήθως προβληθεῖσα εἰς μεταγενεστέραν περίοδον ἰδιαιτέρα ἔμφασις εἰς τήν ἀποστολικότητα τῶν θρόνων, ἡ ὁποία δέν ἦτο οὐδέτερον στοιχεῖον καί διά τούς τρεῖς πρώτους αἰώνας, δέν ἤρκει αὐτοτελῶς διά τήν διαμόρφωσιν τῆς ἐθιμικῆς ἐκκλησιαστικῆς πράξεως, διότι ἡ ἀποστολικότης τοπικῆς τινός ἐκκλησίας ἔδει νά συνδέεται μέ τήν πραγματικήν ἀκμήν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου, διό καί μεταξύ τῶν ἐχουςῶν ἀποστολικάς καταβολάς ἐκκλησιῶν προετιμᾶτο ἡ ἔχουσα ἀκμάζοντα ἐκκλησιαστικόν βίον. Εἰς τάς σχέσεις ὅμως τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν καί ἰδίᾳ εἰς τήν πρός τινα τοπικήν ἐκκλησίαν ἀπόδοσιν ἰδιαιτέρας τιμῆς ἐξαιρετικήν βαρύτητα ἀπέκτησεν ἡ ὑπεροχή εἰς τήν διακονίαν τοῦ εὐαγγελισμοῦ τοῦ κόσμου, διό καί ἡ ἀναπτύξασα ἱεραποστολικήν δρᾶσιν τοπική ἐκκλησία εἴς τινα γεωγραφικήν περιοχήν ἐτιμᾶτο ὑπό τῶν διά τῆς δράσεως αὐτῆς ἰδρυθεισῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν ὡς «μήτηρ-ἐκκλησία» καί ἐν περιπτώσει συγκλήσεως τοπικῆς συνόδου ἡ προεδρία ἀπεδίδετο εἰς τόν ἐπίσκοπον αὐτῆς (12).

Διά τῶν κριτηρίων αὐτῶν διεμορφώθη καί ἐπαγιώθη ἡ ἐθιμική ἐκκλησιαστική πρᾶξις τῶν τριῶν πρώτων αἰώνων, συμφώνως πρός τήν ὁποίαν ἀπεδίδετο ἰδιαίτερος σεβασμός εἰς τήν περί τήν ἀποστολικήν πίστιν καί παράδοσιν μαρτυρίαν τοπικῆς τινος ἐκκλησίας, ἕνεκα τοῦ πράγματι ἀκμάζοντος ἐκκλησιαστικοῦ βίου εἴτε λόγῳ τῆς συνεχοῦς ἀπό τῆς ἀποστολικῆς ἐποχῆς βιώσεως τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, εἴτε λόγῳ τῆς ἐξαιρετικῆς ἱεραποστολικῆς δράσεως ἤ καί διά τοῦ συνδυασμοῦ ἀμφοτέρων. Ὁ ἰδιαίτερος αὐτός σεβασμός πρός τήν περί τήν αὐθεντικότητα τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως μαρτυρίαν τοπικῆς τινος ἐκκλησίας ἐξεδηλοῦτο πρός τόν ἐπίσκοπον αὐτῆς ἐντός τῶν πλαισίων λειτουργίας τοῦ συνοδικοῦ συστήματος καί ὠνομάζετο πρεσβεῖον τιμῆς.

Τά πρεσβεῖα τιμῆς, συνεπαγόμενα τήν ἀνάθεσιν τῆς προεδρίας τῶν διά τε τήν χειροτονίαν ἐπισκόπου καί τήν ἀντιμετώπισιν σοβαροῦ ἐκκλησιαστικοῦ ζητήματος συγκαλουμένων τοπικῶν συνόδων εἰς τόν ἐπίσκοπον τῆς δι’ αὐτῶν τιμωμένης ἐκκλησίας, ἀπεδίδοντο ὄχι εἰς τόν ἐπίσκοπον ὡς πρόσωπον, ἀλλ’ εἰς τήν ὑπ’ αὐτόν τοπικήν ἐκκλησίαν, διό καί ἀναφέρονται εἰς τάς σχέσεις ὄχι τῶν ἐπισκόπων, ἀλλά τῶν θρόνων. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ ἡ διά τῶν πρεσβείων τιμῆς ὑπεισελθοῦσα κατ’ ἐθιμικήν ἐκκλησιαστικήν πρᾶξιν διαφοροποίησις τοῦ κύρους τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν ὡς πρός τήν μαρτυρίαν περί τῆς αὐθεντικότητος τῆς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ βιουμένης ἀποστολικῆς παραδόσεως οὐδεμίαν συνεπήγετο διαφοροποίησιν καί εἰς τήν προσωπικήν αὐθεντίαν τῶν ποιμαινόντων αὐτάς ἐπισκόπων, οἱ ὁποῖοι ἦσαν πλήρως ἰσότιμοι κατά τό ἀξίωμα πρός πάντας τούς ἐπισκόπους τῆς Ἐκκλησίας, διό καί τά πρεσβεῖα τιμῆς δέν διεμόρφωσαν κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνας ἕνα τύπον «πρώτου» μέ διοικητικήν ἐξουσίαν ἐπί εὐρυτέρου ἤ στενοτέρου κύκλου ἐπισκόπων.

 

2. Διοικητικός χαρακτήρ τῶν πρεσβείων τιμῆς

Ἡ ἀπό τοῦ Β’ ἤδη αἰῶνος δοθεῖσα ἔμφασις εἰς τήν ἰδέαν τῆς ἀποστολικῆς διαδοχῆς τῶν ἐπισκόπων, διά τῆς ὁποίας ἐξήρθη κυρίως ἡ σημασία τῶν δι’ ἀδιακόπου ἀπό τῶν ἀποστόλων κανονικῆς διαδοχῆς ποιμαινόντων ἀποστολικούς θρόνους, οὐδεμίαν θεμελιώνει ὑπεροχήν τῶν ἐπισκόπων τῶν θρόνων τούτων ἔναντι τῶν λοιπῶν ἐπισκόπων. Ἡ ἔμφασις ἀναφέρεται ὄχι εἰς τήν ἀδιάκοπον διαδοχήν χειροτονούντων ἐπισκόπων, ἀλλ’ εἰς τήν ἀδιάκοπον σειράν ἐπισκόπων ἐν τῇ αὐτῇ τοπικῇ ἐκκλησίᾳ, ἡ ὁποία αἰσθητοποιεῖ ἁπλῶς τήν ὑπό τῆς ἀποστολικῆς ἐκκλησίας αὐθεντικήν βίωσιν τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, διό καί οἱ ἐπίσκοποι τῶν θρόνων αὐτῶν ἐχειροτονοῦντο ὑπό τῶν ὁμόρων ἐπισκόπων, ὡς καί πάντες οἱ λοιποί ἐπίσκοποι, ἔστω κἄν οἱ χειροτονοῦντες δέν ἐποίμαινον ἀποστολικούς θρόνους.

Ἡ ἐθιμική ἐκκλησιαστική παράδοσις τῶν τριῶν πρώτων αἰώνων μετασχηματίζεται ἀπό τῶν ἀρχῶν τοῦ Δ’ αἰῶνος διά τῆς εἰσαγωγῆς τῆς διοικητικῆς διοργανώσεως εἰς τήν ζωήν τῆς Ἐκκλησίας. Διά τῶν κανόνων 4 καί 5 τῆς Α’ ἐν Νικαίᾳ Οἰκουμενικῆς συνόδου (325) εἰσήχθη τό Μητροπολιτικόν διοικητικόν σύστημα κατά προσαρμογήν πρός τήν ἀντίστοιχον πολιτικήν κατά ἐπαρχίας διοικητικήν διοργάνωσιν τῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας. Ἡ γεωγραφική περιφέρεια τῆς ἐπαρχίας, ἡ ὁποία ἦτο εἰς τήν διάρθρωσιν τῆς αὐτοκρατορίας ἰδία πολιτική διοικητική μονάς, ἀπετέλεσε τήν βάσιν διά τήν διαμόρφωσιν καί τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικητικῆς μονάδος. Ἡ διοικητική αὐτή ἐκκλησιαστική μονάς συνεκροτεῖτο ἐκ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς πολιτικῆς ἐπαρχίας, αἱ ὁποῖαι θα ἔδει ἀπό κοινοῦ καί αὐτοτελῶς νά ἀντιμετωπίζουν τά καθ’ οἰονδήποτε τρόπον ἀναφυόμενα τοπικά ἐκκλησιαστικά ζητήματα.

Πρός τόν σκοπόν αὐτόν ἀκριβῶς ἐθεσπίσθη διά τοῦ 4 κανόνος τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου ἐπί τῇ βάσει τοῦ ἐθιμικοῦ προτύπου τῆς διά τήν χειροτονίαν ἐπισκόπων συγκαλουμένης τοπικῆς συνόδου τῶν πρώτων αἰώνων ἡ ἐπαρχιακή σύνοδος. Ἡ σύνοδος αὐτή συνεκροτεῖτο ἐκ πάντων τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας, συνεκαλεῖτο δίς τοῦ ἔτους εἰς τήν πολιτικήν πρωτεύουσαν τῆς ἐπαρχίας (Μητρόπολιν) καί ἀπεφάσιζεν ἐπί τῶν ἐκκρεμούντων θεμάτων ἐπί τῇ βάσει τῆς ἀρχῆς τῆς πλειονοψηφίας καί κατά τρόπον δεσμευτικόν διά πάσας τάς τοπικάς ἐκκλησίας τῆς αὐτῆς ἐπαρχίας. Ὁ κορμός τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου ἦτο ἐν πολλοῖς ἀνάλογος πρός τήν ἐθιμικῶς ἀσκουμένην κατά τούς πρώτους αἰῶνας δικαιοδοσίαν ὑπό τῆς τοπικῆς συνόδου, ἤτοι ἡ κάλυψις τοῦ θέματος τῆς χειροτονίας τῶν ἐπισκόπων εἰς χηρευούσας τοπικάς ἐκκλησίας καί ἡ ἀντιμετώπισις σοβαρῶν ἐκκλησιαστικῶν ζητημάτων πίστεως καί κανονικῆς τάξεως. Ὁπωσδήποτε ὅμως ἡ τακτική σύγκλησις τῆς πρώτης διηύρυνε τόν κύκλον τῶν θεμάτων, τα ὁποῖα ἀντιμετωπίζοντο κατά τούς πρώτους αἰῶνας καί αὐτοτελῶς ὑπό τῶν καθ’ ἕκαστον ἐπισκόπων ἤ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν, διότι κατά τήν περίοδον αὐτήν τοπικαί σύνοδοι συνεκαλοῦντο ἐκτακτώς καί μόνον διά σοβαρά θέματα. Παρά τήν διεύρυνσιν ὅμως αὐτήν ἡ ἐπαρχιακή σύνοδος ἀποτελεῖ φυσικήν καί ἀβίαστον ἐξέλιξιν τῆς τοπικῆς συνόδου τῶν πρώτων αἰώνων ἐντός τῶν πλαισίων τῆς συνοδικῆς αὐτοσυνειδησίας τῆς Ἐκκλησίας.

Ἡ τακτική διοικητική δικαιοδοσία τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου, πέρα δηλαδή τῶν ἐκτάκτως ἀνακυπτόντων σοβαρῶν ζητημάτων πίστεως ἐκάλυπτε κατ’ οὑσίαν, ὡς καί τῆς τοπικῆς συνόδου, τήν διασφάλισιν τῆς ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ ἀγάπῃ κοινωνίας τῶν ἐπισκόπων καί τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας διά τῆς κανονικῆς ἀναγνωρίσεως τῆς κυριαρχικῆς δικαιοδοσίας αὐτῆς ἐπί τοῦ δικαίου χειροτονιῶν (κάνων 4) καί τοῦ δικαίου κρίσεως (κανών 5) τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας (13). Τοῦτο παρατηρεῖ ὀρθῶς καί ὁ διαπρεπής κανονολόγος Ἰωάννης Ζωναρᾶς, τονίζων ὅτι ἐκ τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου «τό μεῖζον καί κυριώτερον ἡ τῶν ἐπισκόπων χειροτονία» (14). Ἄλλως τε καί ἡ κυριωτέρα διεύρυνσις τῆς δικαιοδοσίας τῆς ἐπαρχιακῆς ἔναντι τῆς προγενεστέρας τοπικῆς συνόδου σαφῶς πρός τό θέμα τῆς χειροτονίας τῶν ἐπισκόπων. Πράγματι, ἐνῷ μέχρι τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου (325) οἱ ἐπίσκοποι ἐξελέγοντο ὑπό τοῦ λαοῦ τῆς τοπικῆς ἐκκλησίας καί ἐχειροτονοῦντο ὑπό τῆς εἰδικῶς συγκαλουμένης τοπικῆς συνόδου, μετά τήν ἐν Νικαίᾳ σύνοδον ἡ ἐπαρχιακή σύνοδος δέν ἐχειροτόνει μόνον ἀλλά καί ἐξέλεγε τούς ἐπισκόπους πασῶν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας ἄνευ ἀναμείξεως τοῦ λαοῦ. Οὕτως, ἡ ἐπαρχιακή σύνοδος κατέστη αὐτοτελές καί αὐτοδύναμον διοικητικόν ὄργανον διά τήν ἀντιμετώπισιν πάντων τῶν ἐκκλησιαστικῶν προβλημάτων τῆς ἐπαρχίας, ἄνευ οἱασδήποτε κανονικῆς δυνατότητος αὐθαιρέτου ἀναμείξεως εἰς τά ἐσωτερικά ζητήματα αὐτῆς ἐπισκόπων ἄλλων ἐπαρχιῶν, ὠς ρητῶς ὁρίζεται ὑπό τῶν σχετικῶν κανόνων (15).

Εὐνόητον ὅτι εἰς τά γεωγραφικά πλαίσια μιᾶς ἐπαρχίας διεμορφώθη σαφῶς ἡ πρώτη κανονικῶς καί θεσμικῶς συντεταγμένη κοινωνία τοπικῶν ἐκκλησιῶν, αἱ ὁποῖαι ἦσαν κανονικῶς ὑποχρεωμέναι νά διατηροῦν τακτικάς ἐκκλησιαστικάς σχέσεις καί νά ἐπιλύουν ἐν ἑνότητι διά συνοδικῶν διαδικασιῶν τά οἱαδήποτε ἀναφυόμενα εἴς τινα ἐξ αὐτῶν ἐκκλησιαστικά προβλήματα. Ἡ ἐπαρχιακή σύνοδος, συγκαλουμένη τακτικῶς δίς τοῦ ἔτους καί ἐκτάκτως εἰς πᾶσαν περίστασιν, ἔπρεπε νά ἀνεύρη λύσεις τῶν προβλημάτων, ἐκτός ἐάν αὐτά ἀπησχόλουν γενικώτερον τήν Ἐκκλησίαν. Οἱ αὐτοδικαίως συμμετέχοντες εἰς τήν ἐπαρχιακήν σύνοδον ἐπίσκοποι τῆς ἐπαρχίας προέβαλλον ἐν αὐτῇ τό φρόνημα τῶν ὑπ’ αὐτούς τοπικῶν ἐκκλησιῶν ὡς πρός τό ἀντιμετωπιζόμενον πρόβλημα, ἐπεκράτει δέ, κατά ρητήν κανονικήν ἀρχήν, «ἡ τῶν πλειόνων ψῆφος», ὁσάκις τά θέματα δέν ἀνεφέροντο εἰς ζητήματα πίστεως (16).

Ἡ ἐπαρχιακή αὐτή διοικητική μονάς, διαθέτουσα ἐσωτερικήν αὐτάρκειαν καί ἀνεξαρτησίαν εἰς τήν ἄσκησιν τοῦ δικαίου τῶν χειροτονιῶν καί κρίσεως ἐπισκόπων, εἶχε ἀπόλυτον ἀνάγκην διοικητικῆς κεφαλῆς, ἡ ὁποία θα ἀνελάμβανε τόν συντονισμόν καί τήν εὔτακτον λειτουργίαν τοῦ σώματος τῶν ἐπισκόπων ἐν τῇ ἐπαρχιακῇ συνόδῳ. Ἡ εὐθύνη αὐτή ἀνετέθη εἰς τόν ἐπίσκοπον τῆς πολιτικῆς μητροπόλεως τῆς ἐπαρχίας, ἤτοι εἰς τόν μητροπολίτην ἐπίσκοπον, ὁ ὁποῖος κατέλαβε τήν θέσιν τοῦ πρώτου εἰς τήν κοινωνίαν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας. Συμφώνως πρός τούς καθορίζοντας τήν λειτουργίαν τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου κανόνας, ὁ μητροπολίτης ἐπίσκοπος, ὡς πρῶτος τῇ τάξει μεταξύ τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας, συνεκάλει, προήδρευεν, ἐκύρωνε καί ἐξετέλει τάς ἀποφάσεις τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου. Ὁ 4 κανών τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου ὁρίζει ὅτι «τό κῦρος τῶν γινομένων δίδοσθαι καθ’ ἑκάστην ἐπαρχίαν τῷ μητροπολίτῃ» (17), διότι καί ἡ καθ’ ὅλου λειτουργία τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου ἐθεμελιοῦτο ἐπί τῆς κανονικῶς ἀναγνωρισθείσης συντονιστικῆς εὐθύνης καί διακονίας τοῦ μητροπολίτου. Ὁ 16 κανών τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου ὁρίζει «τελείαν δὲ ἐκείνην εἶναι σύνοδον, ᾗ συμπάρεστι καὶ ὁ τῆς μητροπόλεως» (18), ὁ δέ 9 κανών τῆς αὐτῆς συνόδου καθορίζει σαφῶς τά πλαίσια τῶν ἁρμοδιοτήτων τοῦ πρώτου ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ: «Τούς καθ’ ἑκάστην ἐπαρχίαν ἐπισκόπους εἰδέναι χρή τόν ἐν τῇ μητροπόλει προεστῶτα ἐπίσκοπον καί τήν φροντίδα ἀναδέχεσθαι πάσης τῆς ἐπαρχίας, διά τό ἐν τῇ μητροπόλει πανταχόθεν συντρέχειν πάντας τούς τά πράγματα ἔχοντας. Ὅθεν ἔδοξε καί τῇ τιμῇ προηγεῖσθαι αὐτόν, μηδέν τε πράττειν περιττόν τούς λοιπούς ἐπισκόπους ἄνευ αὐτοῦ, κατά τόν ἀρχαῖον κρατήσαντα ἐκ τῶν Πατέρων ἡμῶν κανόνα, ἤ ταῦτα μόνον, ὅσα τῇ ἑκάστου ἐπιβάλλει παροικίᾳ καί ταῖς ὑπ’ αὐτήν χώραις…». Αἱ θέσεις τοῦ κανόνος τούτου αἰσθητοποιοῦν τήν περί τοῦ πρώτου ἐκκλησιαστικήν συνείδησιν ἐν τῇ διοικητικῷ συστήματι τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ μητροπολίτης ὅστις συγκαλεῖ, προεδρεύει, κυρώνει καί ἐκτελεῖ τάς ἀποφάσεις τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου, δέον νά συντονίζῃ καί κατά τά ἐνδιάμεσα χρονικά διαστήματα τάς καθ’ ὅλου ἐκκλησιαστικάς ἐν τῇ διοικητικῇ περιφερείᾳ δραστηριότητας τῶν ἐπισκόπων ἐπί τῶν γενικωτέρου ἐνδιαφέροντος θεμάτων. Οἱ ἐπίσκοποι ἀσκοῦν κυριαρχικῶς τήν διά τῆς χειροτονίας κτηθεῖσαν ἐξουσίαν ἐν τῇ ἱδίᾳ αὐτῶν ἐπισκοπῇ, διό καί ὁ αὐτός κανών ἀναγνωρίζει εἰς ἕκαστον ἐπίσκοπον «ἐξουσίαν ἔχειν τῆς ἑαυτοῦ παροικίας, διοικεῖν τε κατά τήν ἑκάστῳ ἐπιβάλλουσαν εὐλάβειαν καί πρόνοιαν ποιεῖσθαι πάσης τῆς χώρας τῆς ὑπό τήν ἐαυτοῦ πόλιν, ὠς καί χειροτονεῖν πρεσβυτέρους καί διακόνους καί μετά κρίσεως ἕκαστα διαλαμβάνειν. Περαιτέρω δέ μηδέν πράττειν ἐπιχειρεῖν δίχα τοῦ τῆς μητροπόλεως ἐπισκόπου, μηδέ αὐτόν ἄνευ τῆς τῶν λοιπῶν γνώμης» (19).

Ὁ ἐπέχων θέσιν καταστατικῆς κανονικῆς βάσεως εἰς τήν λειτουργίαν τῆς σχέσεως τοῦ πρώτου ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν διοικητικῆς τινός περιφερείας προσφέρει ἀναντιρρήτως τά ἀκόλουθα κανονικά στοιχεία:

1. Ὁ πρῶτος πρέπει νά ἀναγνωρίζηται ὑπό πάντων τῶν ἐπισκόπων ὠς διοικητική κεφαλή τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικητικῆς ἑνότητος («εἰδέναι χρή τόν ἐν τῇ μητροπόλει προεστῶτα ἐπίσκοπον»).
2. Ἡ διαφοροποίησις τοῦ πρώτου ἀπό τούς λοιπούς ἐπισκόπους ἔχει σαφῶς ἐξωτερικόν, περιφερειακόν καί διοικητικόν χαρακτῆρα («διά τό ἐν τῇ μητροπόλει συντρέχειν πάντας τούς τά πράγματα ἔχοντας») καί δέν καταργεῖ τήν ἐκκλησιολογικῶς κατωχυρωμένην ἐσωτερικήν αὐτάρκειαν πάσης ὑπό ἐπίσκοπον τοπικῆς ἐκκλησίας, ἡ ὁποία βιώνει τήν ὀργανικήν της πληρότητα ἐν ἐσωτερικῇ αὐταρκείᾳ.
3. Ὁ πρῶτος ἀναλαμβάνων τήν εὐθύνην τῶν γενικωτέρων ἐκκλησιαστικῶν πραγμάτων ὅλων τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς διοικητικῆς περιφερείας καί τήν συμφώνως πρός τήν κανονικήν τάξιν λειτουργίαν τῆς ἐπαρχιακῆς συνόδου, ἀπολαύει τῆς ἐξαιρετικῆς τιμῆς πάντων τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας («ἔδοξε καί τῇ τιμῇ προηγεῖσθαι αὐτόν»), ἤτοι κατέχει αὐτοδικαίως τά πρεσβεῖα τιμῆς ὡς πρῶτος μεταξύ ἴσων.
4. Ὁ πρῶτος, ἔχων τό πρωτεῖον διακονίας εἰς τήν κοινωνίαν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας, ὑποχρεοῦται νά ἐνεργοποιῇ αὐτήν ἐντός τῶν πλαισίων τοῦ συνοδικοῦ συστήματος, διό καί ἡ λειτουργία τῶν ἐπαρχιακῶν συνόδων, ὡς καί ἡ ἐκτέλεσις τῶν ἀποφάσεων αὐτῶν, συνιστοῦν ἁρμοδιότητα καί ἐυθύνην αὐτοῦ. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ «τελεία» εἶναι μόνον ἡ σύνοδος ἐκείνη «ᾗ συμπάρεστι καί ὁ τῆς μητροπόλεως», διότι κατά τόν 20 κανόνα τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου ἀπαγορεύεται «τινάς καθ’ ἑαυτούς συνόδους ποεῖσθαι, ἄνευ τῶν πεπιστευμένων τάς μητροπόλεις» (20).
5. Ὡς ὅμως πάντες οἱ ἐπίσκοποι τῆς ἐπαρχίας δέν δύνανται νά πράττουν τι πέρα τῆς κανονικῆς αὐτῶν ἐξουσίας εἰς τήν οἰκείαν ἐπισκοπήν καθ’ ὑπέρβασιν ἐξουσίας, οὕτω καί ὁ πρῶτος δέν δύναται καθ’ ὑπέρβασιν ἁρμοδιοτήτων νά πρᾶξῃ τι «ἄνευ τῆς τῶν λοιπῶν γνώμης».
6. Εἰς τό ζήτημα ἰδίᾳ τῶν χειροτονιῶν τῶν ἐπισκόπων τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας ἡ ἀξίωσις τοῦ 19 κανόνος τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου (341) εἶναι ἀπόλυτος: «ἐπίσκοπον μὴ χειροτονεῖσθαι δίχα συνόδου καὶ παρουσίας τοῦ ἐν τῇ μητροπόλει τῆς ἐπαρχίας· τούτου δὲ παρόντος ἐξάπαντος, βέλτιον μὲν συνεῖναι αὐτῷ πάντας τοὺς ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ συλλειτουργούς, οὓς καὶ προσήκει δι᾽ ἐπιστολῆς τὸν ἐν τῇ μητροπόλει συγκαλεῖν… εἰ δὲ ἄλλως παρὰ τὰ ὡρισμένα γίγνοιτο, μηδὲν ἰσχύειν τὴν χειροτονίαν» (21).

Κατ’ ἀκολουθίαν ὁ μητροπολίτης, ὡς πρῶτος μεταξύ ἵσων, εὐρίσκει τήν κανονικήν ἔκφρασιν τῆς ἐξαιρετικῆς τιμῆς μόνον ἐν συνοδικῇ ἀτμοσφαίρᾳ, ἐν τῇ ὁποίᾳ ἡ ἱσότης τῆς ὑπό πάντων κατεχομένης ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας δηλοῦται διά τῆς ἰσότητος τῆς ἀξίας ἐνός ἑκάστου τῶν μελῶν τῆς συνόδου, διό καί οὐδέμία γίνεται διάκρισις τῆς ψήφου τοῦ μητροπολίτου, καθιερουμένης ὡς θεμελιώδους κανονικῆς ἀρχῆς τῆς πλειονοψηφίας («κρατείτω ἡ τῶν πλειόνων ψῆφος»). Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ τά πρεσβεῖα τιμῆς τοῦ πρώτους λειτουργοῦν μόνον ἐν τῇ ἀρρήκτῳ ἑνότητι μετά τοῦ σώματος τῶν ἐπισκόπων καί ἐκφράζονται ἐντός τοῦ συνοδικοῦ συστήματος, ἑνῶ ἀντιθέτως ἐξαφανίζονται καί ἀποδυναμοῦνται ἐν περιπτώσει αὐτονομήσεως ἀπό τοῦ πρός ὅ ἀναφέρονται σώματος τῶν ἐπισκόπων. Ὁ 34 Ἀποστολικός κανών ἀποδίδει πλήρως τό βούλημα τῆς κανονικῆς αὐτῆς παραδόσεως, τό ὁποῖον συνδέεται ρητῶς πρός τήν ἀνάγκην διαφυλάξεως τῆς ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ ἁγάπη ἑνότητος τῆς κοινωνίας τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν οἱασδήποτε διοικητικῆς ἐκκλησιαστικῆς μονάδος: «Τοὺς ἐπισκόπους ἑκάστου ἔθνους εἰδέναι χρή τὸν ἐν αὐτοῖς πρῶτον καὶ ἡγεῖσθαι αὐτὸν ὡς κεφαλήν, καὶ μηδέν τι πράττειν ἄνευ τῆς ἐκείνου γνώμης˙ ἐκείνα δὲ μόνα πράττειν ἕκαστον, ὅσα τῇ αὐτοῦ παροικίᾳ ἐπιβάλλει καὶ ταῖς ὑπ’ αὐτὴν χώραις. Ἀλλὰ μηδὲ ἐκεῖνος ἄνευ τῆς πάντων γνώμης ποιείτω τι. Οὕτω γὰρ ὁμόνοια ἔσται καὶ δοξασθήσεται ὁ Θεὸς διὰ Κυρίου ἐν ἁγίῳ Πνεύματι˙ ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα» (22).

Αἱ θεμελιώδεις αὐταί κανονικαί ἀρχαί περί τῆς θέσεως τοῦ πρώτου εἰς τό μητροπολιτικόν σύστημα τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικήσεως ἔχουν ἰδιαιτέραν βαρύτητα, διότι μέχρι τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου (451) ἑκάστη ἐκκλησιαστική ἐπαρχία συνεκρότει ἀνεξάρτητον καί αὐτοκέφαλον κοινωνίαν τοπικῶν ἐκκλησιῶν. Ὡς ὁρθῶς ἀναφέρει ὁ Θεόδωρος Βαλσαμών «τό παλαιόν πάντες οἱ τῶν ἐπαρχιῶν μητροπολίται αὐτοκέλοι ἦσαν καί ὑπό ττῶν οἰκείων συνόδεων ἐχειροτονοῦντο» (23). Οὕτως, ὁ μητροπολίτης ἐπίσκοπος ἦτο διοικητική «κεφαλή» τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῆς ἐπαρχίας καί οὐδεμίαν εἶχεν ἐξάρτησιν ἐξ ἑτέρας αὐθεντίας, ἡ ὁποία εὐρίσκετο ἐκτός τῶν γεωγραφικῶν ὁρίων τῆς ἐπαρχίας.

Τά στοιχεῖα αὐτά τῆς κανονικῆς δομῆς τοῦ μητροπολιτικοῦ διοικητικοῦ συστήματος καθιστοῦν σαφές ὅτι α) ὁ χαρακτήρ τῆς κανονικῆς ἐννοίας τοῦ πρώτου εἶναι διοικητικός, β) ἐκφράζεται ἐντός τῶν πλαισίων τῆς συνοδικῆς συνειδήσεως τῆς Ἐκκλησίας, γ) ἀποτελεῖ ἐκκλησιαστικήν καί ὄχι ἐκκλησιολογικήν βάσιν διακονίας τῆς ἑνότητος καί τῆς κοινωνίας τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν καί δ) οὐδεμίαν εἰσάγει διαφοροποίησιν ἐξουσίας τοῦ πρώτου ἔναντι τῶν λοιπῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας.

Τόν αὐτόν διοικητικόν χαρακτῆρα θά εἶχε καί ὁ πρῶτος εἰς τό διά τῶν ἀποφάσεων τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου (381) εἰσαχθέν Ἐξαρχικόν σύστημα. Ἐάν τό σύστημα αὐτό ἦτο δυνατόν νά λειτουργήσῃ καί εἰς τήν ἐκκλησιαστικήν πρᾶξιν, τότε θα ἐδημιούργει εὐρύτερον κύκλον κοινωνίας τοπικῶν ἐκκλησιῶν, διότι θά ἤρετο ἡ αὐτοκεφαλία τῶν μητροπόλεων καί αἱ ἐπαρχίαι τῆς Διοικήσεως θά συνεκρότουν εὐρυτέραν διοικητικήν ἑνότητα ἀπό τάς ἐπαρχιακάς διοικητικάς μονάδας. Αὐτή διά τῆς Μείζονος συνόδου τῆς Διοικήσεως θά ἀνεθεώρει ἤ θά ἔκρινεν εἰς δεύτερον βαθμόν τά τυχόν προκαλούμενα ζητήματα ἐκ τῶν περί τήν χειροτονίαν καί κρίσιν τῶν ἐπισκόπων ἑκάστης ἐπαρχίας ἀποφάσεων τῶν ἐπαρχιακῶν συνόδων, ὠς σαφῶς ὁρίζεται διά τῶν κανόνων 2 καί 6 τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου. Τό ἐξαρχικόν ὅμως σύστημα δέν ἐφηρμόσθη ἐν τῇ πράξει, διότι διά τῶν ὡς ἄνω κανόνων δέν ὡρίσθη ὁ πρῶτος καί αἱ τακτικαί ἤ ἔκτακτοι δικαιοδοσίαι αὐτοῦ κατά τή λειτουργίαν τῆς Μείζονος συνόδου τῆς Διοικήσεως. Ἡ ἀσάφεια αὐτή ηὐνόησε τόν ἀγῶνα τῶν μητροπολιτῶν διά τήν πλήρη ἐκκλησιαστικήν ἀνεξαρτησίαν αὐτῶν, διότι ἡ περί τοῦ μητροπολιτικοῦ συστήματος σαφήνεια τῶν κανόνων τῆς Α’ ἐν Νικαίᾳ Οἰκουμενικῆς συνόδου καί τῶν μετ’ αὐτήν τοπικῶν συνόδων (Ἀντιοχείας 341, Σαρδικῆς 343 κ.ἄ.) ἐχρησιμοποιήθη πρός ἐξουδετέρωσιν τοῦ θεσμοῦ τῆς Μείζονος συνόδου. Ἄλλως τε ἡ λειτουργία τῆς Μείζονος συνόδου θά ἠδύνατο νά κατανοηθῇ, λόγῳ τῆς ἀσαφείας τῶν κανόνων 2 καί 6 τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου, μέ κέντρον τήν μητρόπολιν, συμφώνως πρός τούς κανόνας 14 τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ (341) καί 3, 4 καί 5 τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου (343) (24).

 

3. Ὑπερδιοικητικός χαρακτήρ τῶν πρεσβείων τιμῆς

Ὁ διοικητικός χαρακτήρ τοῦ πρωτείου τοῦ μητροπολίτου ἤ τοῦ ἐξάρχου εἰς τό μητροπολιτικόν καί τό ἐξαρχικόν σύστημα ἀντιστοίχως δέν ἠγνόησε τό ἀδιαφόρως διοικητικῶν σχημάτων γενικώτερον ἐκκλησιαστικόν κῦρος ὡρισμένων ἐπισημοτάτων τοπικῶν ἐκκλησιῶν, αἱ ὀποῖαι ἐτιμῶντο κατ’ ἔθος ὑπό πασῶν τῶν ἀνά τήν οἰκουμένην τοπικῶν ἐκκλησιῶν διά τε τήν ἐν αὐταῖς ἀκμήν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βίου καί διά τούς μακρούς ἀγῶνας πρός διαφύλαξιν ἀκαινοτομήτου τῆς ἀποστολικῆς ὀρθοδοξίας (Ἀλεξάνδρεια, Ρώμη, Ἀντιόχεια κ.ἄ.). Ἐν τούτοις, οἱ ἐπίσκοποι τῶν θρόνων αὐτῶν κατ’ ἀρχάς ἔλαβον, ὡς καί οἱ ἁπλοί μητροπολίται, διοικητικοῦ χαρακτῆρος πρεσβεῖα. Ἡ ἄσκησις ὅμως αὐτῶν δέν περιωρίσθη εἰς τά γεωγραφικά πλαίσια μιᾶς μόνον ἐπαρχίας, διότι ἐπεξετάθη ἐφ’ ὅλων τῶν ἐπαρχιῶν ἐκείνων, ἐπί τῶν ὁποίων οἱ ἐπίσκοποι τῶν θρόνων τούτων ἤσκουν κατά τούς τρεῖς πρώτους αἰῶνας ἐθιμικήν ἐκκλησιαστικήν ἐξουσίαν. Οὕτω, διά τοῦ 6 κανόνος τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου, ὁ ὁποῖος ἡρμηνεύθη πάντοτε ἐσφαλμένως, κατωχυρώθη ἡ ἐθιμικῶς ἀσκουμένη διοικητική δικαιοδοσία τοῦ θρόνου τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπί τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Κεντρικῆς καί τῆς Νοτίου Ἰταλίας (provinciae suburbicariae) καί τοῦ θρόνου τῆς Ἀντιοχείας ἐπί τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Συρίας. Ἡ διά τοῦ κανόνος εἰσαχθεῖσα, κατά τήρησιν τοῦ ἀρχαίου ἔθους, ἐξαίρεσις ἦτο σαφῶς διοικητικοῦ χαρακτῆρος, διό καί τά εἰσαχθέντα δι’ αὐτοῦ πρεσβεῖα τῶν θρόνων ἦσαν ἐξ ἐπόψεως κανονικοῦ περιεχομένου ταυτόσημα πρός τά μητροπολιτικά, καίτοι ἠσκοῦντο ἐπί τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν πλειόνων ἐπαρχιῶν. Τοῦτο δείκνυται σαφῶς ἐκ τῆς ἀκροτελευτίου φράσεως τοῦ πρώτου μέρους τοῦ κανόνος, τό ἐπί τῇ βάσει τῆς χειρογράφου παραδόσεως ἀποκατασταθέν κείμενον τῆς ὁποῖας ταυτίζει τά πρεσβεῖα τῶν θρόνων τούτων πρός τά μητροπολιτικά, τονίζουσα ὅτι «ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τά πρεσβεῖα σώζεσθαι ταῖς [τῶν μητροπόλεων] ἐκκλησίαις». Παρά λοιπόν τάς γενικῶς ὑποστηριχθείσας ἑρμηνεία τοῦ 6 κανόνος ὡς εἰσάγοντος τό πατριαρχικόν σύστημα, δυνάμεθα βασίμως νά ὑποστηρίξωμεν ὅτι ἡ δι’ αὐτοῦ εἰσαγομένη ἐξαίρεσις εἶναι ἁπλῶς δικαιοδοσιακή, ὡς ἐκτεινομένη πέρα των ὁρίων μιᾶς μόνον ἐπαρχίας, καί ὄχι οὐσιαστική διαφοροποίησις τοῦ διά τοῦ μητροπολιτικοῦ συστήματος εἰσαχθέντος διοικητικοῦ πρωτείου. Ἑπομένως, διά τοῦ κανόνος τούτου δέν ἔχομεν κανονικήν ἀνάπτυξιν νέου τύπου πρώτου εἰς τήν κοινωνίαν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν. Ἡ ἑρμηνεία αὐτή ἀποδίδει πλήρως τό βούλημα τοῦ 6 κανόνος, ἀδιαφόρως τῶν περί τοῦ κύρους τῶν ἐν τῷ κανόνι τούτῳ μνημονευομένων θρόνων διαπιστώσεν ἐξ ἑτέρων πηγῶν. Ἄν πράγματι ὑπῆρχεν ἄλλης τάξεως αὐθεντία τῶν θρόνων τούτων, ὅπερ ἡμεῖς ἀμφισβητοῦμεν, τότε αὐτή δέν περιελήφθη εἰς τήν διά τοῦ κανόνος θεσμικήν ρύθμισιν, διό καί δέν διεμόρφωσε νέον ἐκκλησιαστικόν τύπον πρώτου (25).

Πᾶν τοὐναντίον εἰσάγεται νέος τύπος πρωτείου, τό ὁποῖον καθορίζεται διά τοῦ 7 κανόνος τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου. Κατά τόν κανόνα αὐτόν «ἐπειδή συνήθεα κεκράτηκε καί παράδοσις ἀρχαία, ὥστε τόν ἐν Αἰλίᾳ ἐπίσκοπον τιμᾶσθαι, ἐχέτω τήν ἀκολουθίαν τῆς τιμῆς, τῇ μητροπόλει σῳζομένου τοῦ οἰκείου ἀξιώματος» (26). Ἡ ἑρμηνεία τῆς ἀσαφοῦς διατυπώσεως εἶναι δυσχερής, διότι ἡ «ἀκολουθία τῆς τιμῆς» δύναται νά νοηθῇ εἶτε ἐν σχέσει πρός τούς ἐν τῷ 6 κανόνι μνημονευθέντας θρόνους Ἀλεξανδρείας, Ρώμης καί Ἀντιοχείας ἤ καί ἐν σχέσει πρός τά πρεσβεῖα τοῦ μητροπολίτου τῆς ἐπαρχίας Παλαιστίνης. Τό βούλημα τοῦ κανόνος συνδέεται μέ τό δεύτερον, διότι οἱ ἐν τῷ 6 κανόνι μνημονευόμενοι θρόνοι δέν ἀναφέρονται κατά τάξιν πρεσβείων καί ὁ εἰσάγων τάξιν ὅρος «ἀκολουθία» δέν θά εἶχε νόημα. Ἐν τῇ πράξει ὅμως υἱοθέτησαν ἀμφότεραι αἱ ἑρμηνευτικαί δυνατότητες, διό καί ὁ Ἱεροσολύμων εἰς μέν τάς ἐπαρχιακάς συνόδους τῆς Παλαιστίνης ὑπέγραφε μετά τόν μητροπολίτην Καισαρείας, εἰς δέ τάς Οἰκουμενικάς συνόδους ὑπέγραφε πρό τοῦ μητροπολίτου Καισαρείας καί ἀμέσως μετά τούς ἀρχιεπισκόπους Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας. Ἡ ἐν τῇ πράξει τοῦ Δ’ αἰῶνος τοιαύτη ἐθιμική ἀξιολόγησις τῶν κανόνων 6 καί 7 τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου διεμόρφωσεν ὑπερδιοικητικοῦ χαρακτῆρος πρεσβεῖα τιμῆς, τά ὁποῖα ἀφ’ἑνός μέν δέν ἑταυτίζοντο κατά περιεχόμενον πρός τά μητροπολιτικά πρεσβεῖα, ἀφ’ἑτέρου δέ ἀνεπτύχθησαν εἰς ἰδίαν προκαθεδρίας τῶν δι’αὐτῶν τιμωμένων θρόνων, ἤτοι Ρώμη, Ἀλεξάνδρεια, Ἀντιόχεια καί Ἱεροσόλυμα. Ἡ καθολικότης τῆς βιώσεως τῆς τοιαύτης ἐθιμικῆς πράξεως κατέστη παγία ἐκκλησιαστική συνείδησις, διό καί οἱ κανόνες 6 καί 7 τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου ἐχρησιμοποιήθησαν ὡς κανονική βάσις τῆς ἀστασιάστου ἐθιμικῆς ἐκκλησιαστικῆς πράξεως.

Ὑφ’ οἱανδήποτε ὅμως προϋπόθεσιν τά παγίως εἰς τούς θρόνους αὐτούς ἀποδιδόμενα κατ’ ἔθος πρεσβεῖα τιμῆς δέν εἶχον, ὡς τά μητροπολιτικά, στενόν διοικητικόν χαρακτῆρα, διότι ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δέν θά ῆτο εὐχερής ἡ ἐξήγησις τῆς ὑπεταγμένης εἰς τόν μητροπολίτην Καισαρείας θέσεως τοῦ διά τοιούτων πρεσβείων τιμωμένου θρόνου τῶν Ἱεροσολύμων. Τά πρεσβεῖα αὐτά, ἔχοντα σαφῶς ὑπερδιοικητικόν χαρακτῆρα, δέν ἐξηντλοῦντο ἐντός τῶν πλαισίων τῶν διοικητικῶν σχημάτων, διό καί ἠσκοῦντο κατά κανόνα καί πέρα τῶν κλειστῶν διοικητικῶν πλαισίων, ὁσάκις τά ἀπασχολοῦντα τήν Ἐκκλησίαν προβλήματα συνεδέοντο μέ τήν ὀρθοδοξίαν τῆς πίστεως καί μέ τήν ἐν τῇ κανονικῇ τάξει εὐστάθειαν τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ λοιπόν τῆς προτιμήσεως τῆς μαρτυρίας τοπικῆς τινός Ἐκκλησίας εἰς ζητήματα πίστεως καί κανονικῆς τάξεως ἀπεδίδοντο εἰς τούς θρόνους τούτους, καθ’ ὅσον τά τοπικῶς ἀποδιδόμενα πρεσβεῖα τιμῆς κατέστησαν διά τῆς εἰσαγωγῆς τοῦ μητροπολιτικοῦ συστήματος διοικητικά καί ἐξηντλοῦντο κατ’ οὐσίαν εἰς τά ὅρια τῆς διοικητικῆς ἑνότητος τῆς ἐπαρχίας.

Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτη ὁ 3 κανών τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου (381), ἀναγνωρίζων τήν ἐθιμικήν πρᾶξιν καί τήν περί τοῦ κύρους τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως καθολικήν συνείδησιν τῆς Ἐκκλησίας, ἀπέδωσεν εἰς αὐτόν τά δεύτερα τῇ τάξει ὑπερτοπικά καί ὑπερδιοικητικά πρεσβεῖα τιμῆς, καίτοι ὁ θρόνος τῆς πρωτευούσης τῆς αὐτοκρατορίας, παρά τά ἀντιθέτως λεγόμενα, δέν εἶχεν ἐνταχθῆ εἰς τά ἐκκλησιαστικά διοικητικά συστήματα (27). Ὁ 3 κανών τῆς συνόδου ταύτης, ὁρίζων ὅτι ὁ ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως ἔχει «τά πρεσβεῖα τῆς τιμῆς μετά τόν τῆς Ρώμης ἐπίσκοπον», ἀναγνωρίζει ἁπλῶς τά καί προγενέστερον κατ’ ἔθος ἀσκούμενα πρεσβεῖα τιμῆς ὑπό τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ὁπωσδήποτε ὅμως, ἀνακατατάσσων τήν τάξιν τῶν διά πρεσβείων τιμῆς τιμωμένων θρόνων, ἀποδίδει εἰς τόν Κωνσταντινουπόλεως τά δεύτερα τῇ τάξει πρεσβεῖα τιμῆς. Θεωρεῖ ὅμως ἀναγκαίαν τήν αἰτιολόγησιν ὄχι, ὡς συνήθως ὑποστηρίζεται, τῆς κανονικῆς ἀναγνωρίσεως τῶν πρεσβείων τιμῆς, ἀλλά τῆς προτάξεως ἔναντι τῶν ἄλλων παλαιότερον τιμηθέντων κατ’ ἔθος θρόνων διά τῆς φράσεως: «διά τό εἶναι αὐτήν Νέαν Ρώμην» (28). Πέρα ὅμως τοῦ εἰδικοῦ περί τοῦ θρόνου τῆς Νέας Ρώμης περιεχομένου, ὁ κανών αὐτός περιβάλει ἐφεξῆς διά κανονικοῦ κύρους τήν ἐθιμικῶς διαμορφωθεῖσαν τάξιν τῶν τιμωμένων διά ὑπερδιοικητικῶν καί ὑπερτοπικῶν πρεσβείων τιμῆς θρόνων.

Εὐνόητον λοιπόν ὅτι παραλλήλως πρός τά διοικητικά πρωτεῖα τῶν μητροπολιτῶν ἀνεπτύχθησαν κατά σαφῆ διαφοροποίησιν τά ὑπερδιοικητικά καί ὑπερτοπικά πρεσβεῖα τῶν θρόνων Ρώμης, Κωνσταντινουπόλεως, Ἀλεξανδρείας, Ἀντιοχείας καί Ἱεροσολύμων, τά ὁποῖα περιεβλήθησαν δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων κανονικόν κῦρος καί διεμόρφωσαν ἴδιον ἐκκλησιαστικόν τύπον «πρώτου» μέ σαφῶς ὑπερτοπικήν αὐθεντίαν. Ἡ θέσις τῶν πρώτων αὐτῶν ἐπισκόπων, μή συνδεομένη μέ διοικητικάς δικαιοδοσίας, ἀνεφέρετο εἰς τήν ἐξαιρετικήν εὐθύνην καί τήν μέριμναν διά τήν διαφύλαξιν ἀκαινοτομήτου ἐν τῇ καθ’ ὅλου Ἐκκλησίᾳ τῆς περί τήν πίστιν ἀποστολικῆς ὀρθοδοξίας, διό καί ἡ ἐνεργοποίησις τῆς αὐθεντίας αὐτῶν συνεδέετο μέ τήν ἀντιμετώπισιν σοβαρῶν προβλημάτων πίστεως, τά ὁποῖα προεκαλοῦντο ἐκ τῆς ἐμφανίσεως τῶν αἱρετικῶν κακοδοξιῶν.

Ἐν τούτοις, ἡ ἀποτυχία τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου νά δημιουργήσῃ διά τοῦ ἐξαρχικοῦ συστήματος ὑπερμητροπολιτικήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν πρός ἔλεγχον τῆς κλονιζούσης τήν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας ἀνεξελέγκτου μητροπολιτικῆς πολυαρχίας κατέστησε τήν μόνην κανονικῶς ὑφισταμένην ὑπερμητροπολιτικήν αὐθεντίαν τῶν πέντε θρόνων ὑπεύθυνον καί διά τήν ὑπό τῶν ἐπαρχιακῶν συνόδων ὀρθήν καί συμφώνως πρός τήν κανονικήν τάξιν ἄσκησιν τῆς ὑπό τῶν ἱερῶν κανόνων καθοριζομένης διοικητικῆς δικαιοδοσίας αὐτῶν. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτη ἡ ἐξαιρετική εὐθύνη τῶν θρόνων τούτων εἰς ζητήματα πίστεως ἀνεπτύχθη προοδευτικῶς καί εἰς τήν μέριμναν διά τήν διαφύλαξιν ἀκαινοτομήτων τῶν ἱερῶν κανόνων ὑπό τῶν ἐπαρχιακῶν συνόδων ἐν τῇ ἀσκήσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς διοικήσεως. Συνεπείᾳ ὅμως τῆς διά τῆς μερίμνης ταύτης διαμορφωθείσης ἐθιμικῆς ἐκκλησιαστικῆς πράξεως, τά ὑπερτοπικά καί ὑπερδιοικητικά πρεσβεῖα τιμῆς τῶν πέντε θρόνων ὑποκατέστησαν προοδευτικῶς τήν παραμείνασαν ἀνενέργητον ὑπερμητροπολιτικήν δικαιοδοσίαν τῆς ὑπό τούς ἐξάρχους τῆς Διοικήσεως Μειζόνος συνόδου. Τά ὑπερδιοικητικά λοιπόν πρεσβεῖα τιμῆς, προβληθέντα ὡς κανονικόν κριτήριον τῆς αὐθεντίας τῶν δι’ αὐτῶν τιμηθέντων θρόνων πρός περιφρούρησιν τῆς κανονικῆς τάξεως, προσέλαβον καί διοικητικόν χαρακτῆρα διά τῆς διεκδικήσεως ὑπερμητροπολιτικῆς ἐξουσίας εἰς τό δίκαιον τῶν χειροτονιῶν καί κρίσεως ἐπισκόπων, ὡς δείκνυται ἐκ τῶν σχετικῶν διεκδικήσεων καί τῶν πεντε θρόνων κατά τήν μεταξύ τῆς Β’ καί τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου περίοδον (29).

Διά τῆς συνθέσεως ὅμως τῶν ὑπερδιοικητικῶν καί ὑπερτοπικῶν πρεσβείων τιμῆς μέ τοπικήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν προέκυψε νέος κανονικός τύπος πρώτου ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν. Αὐτός κατέστησεν ἀναγκαίαν τήν δημιουργίαν καί νέου ἐκκλησιαστικοῦ τίτλου πρός ἀπόδοσιν τῶν δύο δομικῶν στοιχείων τῆς διαμορφωθείσης νέας αὐθεντίας, ἤτοι τῶν ὑπερδιοικητικῶν πρεσβείων καί τῆς τοπικῶς καθωρισμένης ὑπερμητροπολιτικῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας, τά ὁποῖα συνεζεύχθησαν διά τῶν διοικητικῶν ἀποφάσεων τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου (451). Πράγματι, διά τῶν διοικητικῶν ἀποφάσεων τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου κατενεμήθησαν αἱ ἀνά τήν Οἰκουμένην μητροπόλεις εἰς τήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν τῶν πέντε διά πρεσβείων τιμῆς τιμωμένων θρόνων. Οὕτως, ὁ θρόνος τῆς Πρεσβυτέρας Ρώμης ἐθεωρεῖτο διοικητική κεφαλή τῶν ἐκκλησιῶν τῆς Δύσεως, ὁ θρόνος τῆς Νέας Ρώμης ἔλαβε διά τοῦ 28 κανόνος τάς μητροπόλεις τῶν Διοικήσεων Ἀσίας, Πόντου καί Θράκης, ὁ θρόνος τῆς Ἀλεξανδρείας διεφύλαξε τήν δικαιοδοσίαν αὐτοῦ ἐν Αἰγύπτῳ, Λιβύῃ καί Πενταπόλει, ὁ θρόνος τῆς Ἀντιοχείας ἔλαβε, κατά τήν Η’ συνεδρίαν τῆς συνόδου, τάς ἐπαρχίας Συρίας, Φοινίκης καί Ἀραβίας τῆς Ἀνατολικῆς Διοικήσεως καί ὁ θρόνος τῶν Ἱεροσολύμων τάς τρεῖς ἐπαρχίας τῆς Παλαιστίνης.

Ὁ διά τοῦ τίτλου πατριάρχης δηλούμενος πρῶτος ἐν τῇ κοινωνίᾳ τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν, καίτοι συνεδέθη μέ τακτικήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν ἐπί συγκεκριμένης γεωγραφικῆς περιφερείας, ἐκέκτητο καί ἐξαιρετικήν αὐθεντίαν ὑπερδιοικητικοῦ χαρακτῆρος κατά τήν ἀντιμετώπισιν σοβαρῶν ζητημάτων πίστεως καί κανονικῆς τάξεως, ἕνεκα τῶν δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων ἀναγνωρισθέντων κανονικῶν πρεσβείων τιμῆς καί αὐτοκεφάλου ὑπερμητροπολιτικῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας, διό καί δέν ἀπεδόθη εἰς τόν διαθέτοντα μέν ἐκκλησιαστικήν αὐτοκεφαλίαν, ἀλλά στερούμενον συνοδικῶς κατωχυρωμένων κανονικῶν πρεσβείων τιμῆς ἀρχιεπίσκοπον Κύπρου. Βεβαίως, ὁ αὐτός τίτλος ἀπεδόθη μετά ταῦτα καταχρηστικῶς καί εἰς τούς πρώτους τῶν ἀνακηρυχθεισῶν αὐτοκεφάλων ἐκκλησιῶν, ἀλλά διά τῆς τοιαύτης τιμητικῆς διακρίσεως δέν ἀπεδόθη καί τό πλῆρες περιεχόμενον τῆς πατριαρχικῆς ἐξουσίας, ἤτοι ἡ ὑπερδιοικητική καί ὑπερτοπική αὐθεντία τῶν διά μόνου τοῦ τίτλου τιμηθέντων θρόνων, καθ’ ὅσον αὔτή ἀπορρέει ἐκ τῶν δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων κατωχυρωμένων πρεσβείων τιμῆς.

 

4. Παπικόν πρωτεῖον – Πενταρχία Πατριαρχῶν

Ἡ τοιαύτη ὅμως σύζευξις τῶν ὑπερδιοικητικῶν πρεσβείων τιμῆς μέ τήν ὑπερμητροπολιτικήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν ἐνέκρυπτε πάντοτε τόν κίνδυνον ἐξαντλήσεως τῶν πρεσβείων τιμῆς εἰς τά καθωρισμένα γεωγραφικά πλαίσια τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας, ὁπότε τά ὑπερτοπικά πρεσβεῖα τιμῆς θά καθίσταντο τοπικά. Τό πρόβλημα αὐτό ἦτο κοινόν διά πάντας τούς πατριαρχικούς θρόνους, ἀλλ’ ἡ ἀντιμετώπισις αὐτοῦ ὑπῆρξε διάφορος εἰς τήν Ἀνατολήν καί εἰς τήν Δύσιν. Εἰς τήν Ἀνατολήν προεβλήθη καί ἀνεπτύχθη ἡ θεωρία τῆς Πενταρχίας τῶν πατριαρχῶν, ἐνῷ εἰς τήν Δύσιν προεβλήθη καί ἀνεπτύχθη τό Παπικόν πρωτεῖον.

α) Παπικόν Πρωτεῖον

Ὁ παπικός θρόνος, χρησιμοποιῶν τήν Πετρίνειον ἀποστολικότητα τῆς ἐκκλησίας τῆς Ρώμης διά τήν διεκδίκησιν διοικητικῆς δικαιοδοσίας κατά τόν Δ’ καί τό πρῶτον ἥμισυ τοῦ Ε’ αἰῶνος, δέν ἠδυνήθη νά ἀγνοήσῃ τήν ταχυτάτην ἀνάπτυξιν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ κύρους καί τάς ἐν τῇ πράξει διοικητικάς διεκδικήσεις τοῦ θρόνου τῆς Νέας Ρώμης ἐπί τῶν Διοικήσεων Ἀσίας, Πόντου, Θράκης καί Ἰλλυρικοῦ. Ἐν ἀπολύτῳ συναφείᾳ πρός τάς γενικάς αὐτάς διεκδικήσεις τῶν διά πρεσβείων τιμῆς τιμηθέντων θρόνων, ὁ παπικός θρόνος προέβαλε διά πρώτην φοράν ἐπί Βονιφατίου Α’ (418-422) τήν ἰδέαν τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν θρόνων Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας ὡς διοικητικήν ἀρχήν ἀφ’ἑνός μέν διά νά ἀποκρούσῃ τό ἀποδίδον διοικητικήν δικαιοδοσία τῷ Κωνσταντινουπόλεως ἐπί τοῦ Ἰλλυρικοῦ διάταγμα τοῦ αὐτοκράτορος Θεοδοσίου Β’, ἀφ’ἐτέρου δέ διά νά καθιερώσῃ τήν Πετρίνειον ἀποστολικότητα ὡς τήν μόνην διοικητικήν ἀρχήν διά τήν διεκδίκησιν ὑπερμητροπολιτικῆς δικαιοδοσίας. Ὑπό τό αὐτό πνεῦμα ὑπερημύνθη τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν θρόνων Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας καί ὁ πάπας Λέων ὁ Α’ εἰς τόν ἀγῶνα πρός ἐξουδετέρωσιν τοῦ κύρους τοῦ 28 κανόνος τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου.

Ὁ διοικητικός αὐτός χαρακτήρ τοῦ παπικοῦ πρωτείου, ἐρειδόμενος εἰς τήν ἀρχήν τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος, δέν συνίστα διαφοροποίησιν ἔναντι τῶν κριτηρίων, τά ὁποῖα ἐφηρμόζοντο καί εἰς τήν Ἀνατολήν ὑπό τῶν θρόνων Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας, ὡς λ.χ. εἰς τήν διαμάχην μεταξύ Διοσκόρου Ἀλεξανδρείας καί Θοδωρήτου Κύρου, διό καί θά ἦτο προβληματική ἡ δυνατότης συνδέσεως τοῦ παπικοῦ πρωτείου μέ μόνην τήν ἰδέαν τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν τριῶν θρόνων. Ἡ ἐξ ἴσου συμμετοχή καί τῶν τριῶν θρόνων εἰς τήν αὐτήν πηγήν ἐξαιρετικῆς αὐθεντίας, ὡς τουλάχιστον προεβλήθη ὑπό τῶν Βονιφατίου Α’ (418-422) καί Λέοντος Α’ (440-461), δέν ἐξησφάλιζε στοιχεῖα οὐσιαστικῆς ὑπεροχῆς τῆς αὐθεντίας τοῦ παπικοῦ θρόνου. Δι’ αὐτῆς προεβάλλετο, κατ’ ἀπόλυτον κανονικήν συνέπειαν, ἡ σχέσις τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων πρός τήν τοπικήν ἐκκλησίαν τῆς Ρώμης, ὡς ἄλλωστε καί ἐν Ἀνατολῇ προεβάλλετο ἡ σχέσις τῶν ἀποστολικῶν θρόνων πρός τούς κατά τήν παράδοσιν ἱδρυτάς αὐτῶν ἀποστόλους. Ἡ προβολή τῆς ἰδέας αὐτῆς συνεδέετο, κατά τήν παγίαν ἐκκλησιαστικήν συνείδησιν, πρός τήν ἐπιθυμίαν δηλώσεως τῆς ἀποστολικῆς προελεύσεως τῆς σωζομένης ἐν ταῖς τοπικαῖς αὐταῖς ἐκκλησίαις ἀποστολικῆς πίστεως. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό εἶναι δυνατόν νά ἐξηγηθῆ τό γεγονός, ὅτι τόσον ὁ Βονιφάτιος Α’, ὅσον καί ὁ Λέων Α’ ὑπεστήριζον τήν Πετρίνειαν ἀποστολικότητα ὄχι μόνον τοῦ Παπικοῦ, ἀλλά καί τοῦ θρόνου τῆς Ἀλεξαδρείας, καίτοι οὐδέποτε μετέβη ἤ ἐκήρυξεν εἰς αὐτόν ὁ ἀπόστολος Πέτρος. Ἐρειδόμενοι εἰς τήν παράδοσιν, καθ’ ἥν ὁ ἱδρυτής τῆς ἐκκλησίας Ἀλεξανδρείας εὐαγγελιστής Μάρκος ἦτο μαθητής καί ἑρμηνευτής τοῦ κηρύγματος τοῦ ἀποστόλου Πέτρου, ἐδέχοντο Πετρίνειον τήν ἀποστολικότητα τοῦ θρόνου, ἐν τῇ ἐννοίᾳ ὅτι ἡ ἐκκλησία αὐτή διέσωζε καί ἐβίου τό διά τοῦ εὐαγγελιστοῦ Μάρκου κληροδοτηθέν κήρυγμα τοῦ ἀποστόλου Πέτρου, τό ὁποῖον ὡσαύτως ἐβίουν καί αἱ εὐθέως ὑπό τοῦ ἀποστόλου Πέτρου ἱδρυθεῖσαι ἐκκλησίαι Ρώμης καί Ἀντιοχείας (30).

Ἡ ἰδέα ὅμως τῆς Πετρίνειου ἀποστολικότητος τῶν τριῶν αὐτῶν θρόνων εἰσήγετο ἁπλῶς ὡς διοικητική ἀρχή καί ἐχρησιμοποιεῖτο κατά κανόνα διά τήν διεκδίκησιν διοικητικῆς δικαιοδοσίας, ὠς δείκνυται καί ἐκ τῶν νοθειῶν τοῦ 6 κανόνος τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου, τόν ὁποῖον ἀνέγνωσαν νενοθευμένον ἐν τῇ Δ’ Οἰκουμενικῇ συνόδῳ οἱ παπικοί ἀντιπρόσωποι διά νά ἀντικρούσουν τήν κανονικήν βάσιν τοῦ 28 κανόνος καί τῆς δικαιοδοσίας τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἰς τάς διοικήσεις Ἁσίας, Πόντου καί Θράκης:

«[Ἡ ἐκκλησία Ρώμης πάντοτε ἔσχεν τά πρωτεῖα]. Ἔχει τοιγαροῦν καί ἡ Αἴγυπτος ὥστε τόν ἐπίσκοπον Ἀλεξανδρείας πάντων ἔχειν τήν ἐξουσίαν, ἐπειδή καί τῷ Ρώμης ἐπισκόπῳ τοῦτο σύνηθές ἐστιν· ὁμοίως καί κατά τήν Ἀντιόχειαν. [Εἴ τις δέ παρά ταύτην τῶν μητροπολιτῶν τήν γνώμην ἐπισκοπῶν κατασταθῇ ἐπειδή τοῦτο ὥρισεν ἡ ἁγία σύνοδος] καί ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπαρχίαις τά πρωτεῖα σῳζέσθω ταῖς ἐκκλησίαις…» (31).

Αἱ ὑπογραμμιζόμεναι νοθεύσεις τοῦ κανόνος ἀποδεικνύουν πλήρως τόν ἀποδιδόμενον καί ἐν Ρώμῃ διοικητικόν χαρακτῆρα τῶν διά τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος διεκδικουμένων «πρωτείων» εἰς μόνους τούς θρόνους Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας. Ἡ ἐν τῷ κανόνι ἐναλλαγή τοῦ εἰς τό αὐθεντικόν κείμενον ὑφισταμένου ὅρου «πρεσβεῖα» διά τοῦ ὅρου «πρωτεῖα» ἀποδεικνύει καί τόν διοικητικόν χαρακτῆρα τοῦ μέχρι τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου διεκδικουμένου παπικοῦ πρωτείου, τό ὁποῖον ἄλλως τε ἐταυτίζετο κατά περιεχόμενον πρός τό πρωτεῖον τῶν θρόνων Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας. Ἡ κατά τῶν πρεσβείων καί τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως στρεφομένη ἀρχή αὐτή τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν ὡς ἄνω θρόνων ἐχρησιμοποιήθη κατά κόρον ὑπό τοῦ πάπα Ρώμης Λέοντος Α’ πρός ἀντίκρουσιν τοῦ περιεχομένου τοῦ 28 κανόνος τῆς Δ’ Οἰκουμενικῆς συνόδου. Εἰς τήν ἀλληλογραφίαν αὐτοῦ μέ τόν αὐτοκράτορα Μαρκιανόν (32), τήν Πουλχερίαν (33), τόν πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Ἀνατόλιον (34), τήν Σύνοδον (35), τόν πατριάρχην Αλεξανδρείας Προτέριον (36), τόν ἀρχιεπίσκοπον Ἀντιοχείας Μάξιμον (37) καί τόν ἐν Ἀνατολῇ παπικόν ἀποκρισάριον Ἰουλιανόν ἐπίσκοπον Κῶ (38), ἀποκρούεται ὁ 28 κανών, τά πρεσβεῖα καί ἡ κανονικότης τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας τοῦ θρόνου Κωνσταντινουπόλεως, διότι μόνον οἱ διαθέτοντες Πετρίνειον ἀποστολικότητα θρόνοι Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας δύνανται νά ἔχουν πρεσβεῖα καί ὑπερμητροπολιτικήν διοικητικήν δικαιοδοσίαν. Ἡ πολιτική σπουδαιότης τῆς Νέας Ρώμης δέν δύναται νά τεθῇ ὡς κανονικόν κριτήριον. Ἐν τούτοις, ὁ ὑπό τοῦ πάπα Λέοντος Α’ γενόμενος συνδυασμός τῆς ἰδέας τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος μέ τόν 6 κανόνα τῆς Α’ Οἰκουμενικῆς συνόδου, καίτοι ἐξουδετέρωνε τήν κανονικήν βάσιν τῶν πρεσβείων καί τῆς διοικητικῆς δικαιοδοσίας τοῦ θρόνου τῆς Νέας Ρώμης, δέν εὑρίσκετο εἰς τόν ἄξονα τῆς διαμορφώσεως τοῦ παπικοῦ πρωτείου, καθ’ ὅσον τά αὐτά πρός τά ὑπ’ αὐτοῦ διεκδικούμενα πρωτεῖα κατεῖχον ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τρεῖς θρόνοι, διό καί ἐφεξῆς ἡ ἰδέα τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν τριῶν θρόνων ἐχρησιμοποιήθη μόνον εἰς τήν πολεμικήν κατά τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως.

Παραλλήλως ὅμως πρός τήν ἰδέαν αὐτήν ἀνεπτύσσετο εἰς τήν Δύσιν ἀπό τῶν ἀρχῶν ἤδη τοῦ Ε’ αἰῶνος εἰς τήν Ρώμην μία ἄλλη παράδοσις, ἡ ὁποία ἔτεινε νά διευκρινήσῃ τήν βαθυτέραν ἔννοιαν τῆς σχέσεως τοῦ ἑκάστοτε πάπα Ρώμης μέ τόν κορυφαῖον τῶν ἀποστόλων Πέτρον. Ὁ ἑκάστοτε ἐπίσκοπος Ρώμης δέν ἦτο μόνον κανονικός διάδοχος τοῦ ἀποστόλου Πέτρου εἰς τόν θρόνον τῆς Ρώμης (Cathedra Petri), ὡς ἐτόνιζεν ἡ ἰδέα τῆς Πετρινείου ἀποστολικότητος τῶν θρόνων Ρώμης, Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας, ἀλλ’ ἦτο καί δι’ αὐτῆς ἄμεσον φορεύς τῆς αὐθεντίας τοῦ ἀποστόλου Πέτρου, τοποτηρητής καί ἀντιπρόσωπος αὐτοῦ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ (Vicarius Petri). Ἡ ἰδέα αὐτή δέν ἐξηντλεῖτο εἰς τήν ἁπλήν ἔννοιαν τῆς κανονικῆς διαδοχῆς καί τῆς εὐθύνης διαφυλάξεως τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, ἀλλ’ ἀνεπτύσσετο πρός τήν κατεύθυνσιν τῆς μυστικῆς προσωπικῆς σχέσεως πάπα καί Πέτρου, διά τῆς ὁποίας ὁ ἑκάστοτε πάπας Ρώμης καθίστατο ἡ ζῶσα καί δρῶσα παρουσία τοῦ ἀποστόλου Πέτρου ἐν τῇ καθ’ ὅλου Ἐκκλησίᾳ. Ἡ ἀνάπτυξις αὐτή καθίσταται σαφής διά πρώτην φοράν εἰς τήν Γ’ Οἰκουμενικήν σύνοδον (431) διά τῆς δηλώσεως τοῦ παπικοῦ ἀντιπροσώπου Φιλίππου, ὅτι ὁ «Πέτρος, ὁ ἔξαρχος καί κεφαλή τῶν ἀποστόλων… ἕως τοῦ νῦν καί ἀεί ἐν τοῖς ἑαυτοῦ διαδόχοις καί ζῇ καί δικάζει»  (39). Ἡ συνδεδυασμένη ἀξιοποίησις ἀμφοτέρων τῶν παραδόσεως περί τοῦ περιεχομένου τοῦ παπικοῦ πρωτείου ἐγένετο ὑπό τοῦ πάπα Γελασίου (492-496) κατά τήν περίοδον τοῦ Ἀκακιανοῦ σχίσματος (484-519), διότι τότε:

1) προεβλήθη ἡ ἄμεσος Πετρίνειος ἀποστολικότης μόνον τοῦ παπικοῦ θρόνου (Cathedra Petri), ἐνῷ οἱ θρόνοι Ἀλεξανδρείας καί Ἀντιοχείας εἶχον ἔμμεσον, διά τοῦ Μάρκου καί τοῦ Ἰγνατίου, Πετρίνειον ἀποστολικότητα (40).

2) Ὁ παπικός θρόνος, ὡς καθέδρα Πέτρου, κέκτηται τό πλήρωμα τῆς ἱερατικῆς ἐξουσίας (plenitude potestatis) καί εἶναι ἡ ὑπέρτατη ἐκκλησιαστική ἀρχή, ἡ ὁποία κρίνει τελεσιδίκως καί ἀνεκκλήτως πάσας τάς διαμφισβητουμένας ὑποθέσεις «sola sedis apostolicae auctoritate».

3) Αἱ ἀποφάσεις τοῦ παπικοῦ θρόνου δέν ὑπόκεινται εἰς τήν κρίσιν Οἰκουμενικῆς συνόδου, διότι καί αὐταί τότε μόνον κέκτηνται κανονικήν ἰσχύν, ὅτε κυροῦνται ὑπό τοῦ παπικοῦ θρόνου: «unamquamque synodum sua auctoritate confirmat et continuata moderation custodit, pro suo scillicet principatu, quem beatus Petrus apostolus Domini voce perceptum, Ecclesia nihilominus subsequente et tenit te retinet» (41).

4) Ὁ παπικός θρόνος δύναται διά τῆς ἰδιαιτέρας αὐθεντίας αὐτοῦ νά κρίνῃ πάντας ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ, ὁ ἴδιος ὅμως ὑπ’ οὐδενός κρίνεται: «ac per hoc illam de tote Ecclesia judicare, ipsam ad nullius commeare judicium, nec de eius nuquam praeceperunt judicio judicari, sententiamque illius constituerunt non oportere dissolve, cujus potius decretal sequenda mandatur» (42).

5) Ὁ πάπας, ὡς ἐπίσκπος τῆς πρώτης καθέδρας (primae sedis) κρίνει πάντας τούς λοιπούς πατριάρχας, «primae tamen sedis cognitionem fas non habuit refretandi…» (43).

Αἱ θεμειώδεις αὐταί θέσεις τοῦ Γελασίου, αἱ ὁποῖαι παρουσιάζονται ἀνεπτυγμέναι εἰς τάς ἐπιστολάς του, προέβαλον τόν πυρῆνα τοῦ παπικοῦ πρωτείου καί προεκάλεσαν στήν σθεναράν ἀντίδρασιν τῶν ἐπισκόπων τῆς Ἀνατολῆς (44). Ἐν τούτοις ἡ ἐμμονή εἰς τήν βασικήν ἰδέαν τῆς ἐν ἑκάστῳ πάπᾳ ζώσης καί δρώσης παρουσίας τοῦ ἀποστόλους Πέτρου (vicarious Petri, Petrus ipse, vicarious Christi) καί αἱ προεκτάσεις τῆς ἰδέας αὐτῆς εἰς τόν καθ’ ὅλου ἐκκλησιαστικόν βίον, ὡς αὗται προεβλήθησαν ὑπό τοῦ Γελασίου, διεμόρφωσαν τόν κύριον περιεχόμενον τῆς περί τοῦ παπικοῦ πρωτείου θεωρίας, ἡ ὁποία ἐπισήμως προεβλήθη εἰς τόν Λίβελλον τοῦ πάπα Ὁρμίσδα (Formula Hormisdae) κατά τήν ἄρσιν τοῦ Ἀκακιανοῦ σχίσματος (519). Εἶναι ἐξόχως χαρακτηριστικόν, ὅτι ὁ πάπας Νικόλαος Α’ (858-867) ἐπανήλθεν εἰς τήν ἐπιχειρηματολογίαν τοῦ Γελασίου κατά τήν σύγκρουσίν του μέ τόν ἱερόν Φώτιον, τό δέ κείμενον τοῦ παπικοῦ Λιβέλλου, τό ὁποῖον ἐκλήθησαν νά ὑπογράψουν οἱ συμμετάσχοντες εἰς τήν ἐν Κωνσταντινουπόλει σύνοδον (869-870) ἐπίσκοποι τῆς Ἀνατολῆς ἦτο κατά βάσιν τό αὐτό πρός τήν Formulam Hormisdae.

Ἡ περί τοῦ παπικοῦ λοιπόν πρωτείου ἀναπτυχθεῖσα εἰς τήν Δύσιν παράδοσις ἐστηρίχθη εἰς δύο κανονικάς ἀρχάς, ἤτοι τήν ἀρχήν τῆς ἀποστολικότητος τῶν θρόνων καί τήν ἀρχήν τῶν πρεσβείων τιμῆς. Ἐνῷ ὅμως τά πρεσβεῖα τιμῆς ἐχρησιμοποιήθησαν κυρίως διά τήν διεκδίκησιν διοικητικῆς δικαιοδοσίας ἐπί θεμάτων κρίσεως κυρίως τῶν ἐπισκόπων κατ’ ἀρχάς (causae majores) καί μόλις ἀπό τοῦ 513 ἐπί θεμάτων χειροτονίας (pallium), ἡ Πετρίνειος ἀποστολικότης, ἡ ὁποία ὑπηρέτει τήν θεμελίωσιν τῶν πρεσβείων τιμῆς καί τῶν διοικητικῶν διεκδικήσεων, ἀνεπτύχθη εἰς θεολογικήν καί ἐκκλησιολογικήν θεωρίαν διαιωνίσεως ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ διά τοῦ ἑκάστοτε πάπα τῆς παρερμηνευομένης αὐθεντίας τοῦ ἀποστόλου Πέτρου ἐν τῷ χορῷ τῶν ἀποστόλων. Ὡς ἐν τῷ χορῷ τῶν ἀποστόλων ὑπῆρχε μέν similitude honoris, ἀλλ’οὐχί καί similitude potestatis, διότι ὁ Ἰησοῦς Χριστός ἐποιήσατο discretion potestatis καί κατέστησε τόν ἀπόστολον Πέτρον πηγήν πάντων τῶν χαρισμάτων ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ (45).

Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ ὁ παπικός θεσμός διεμόρφωσεν ἴδιον τύπον πρώτου ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπί τῇ βάσει τῆς περί τοῦ παπικοῦ πρωτείου διδασκαλίας, συμφώνως πρός τήν ὁποίαν ὁ ἑκάστοτε πάπας εἶναι θεῖῳ δικαίῳ τό θεμέλιον τῆς Ἐκκλησίας καί ἡ κεφαλή τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν (caput ecclesiarum) ὄχι ἐν κανονικῇ, ἀλλ’ ἐν ἐκκλησιολογικῇ ἐννοίᾳ. Οἱ ἀνά τήν οἰκουμένην ἐπίσκοποι μετέχουν τοῦ πληρώματος τῆς ἱερατικῆς ἐξουσίας μόνον ἐάν εὐρίσκωνται ἐν κοινωνίᾳ μέ τόν βικάριον τοῦ Πέτρου τήν ἑνότητα καί τήν κοινωνίαν τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ ἀγάπῃ. Οὕτως, ὁ πάπας διά τῆς πρακτικῆς τοῦ παλλίου (pallium) ἐπιβεβαιώνει τήν μετ’ αὐτοῦ κοινωνίαν τῶν ἐπισκόπων τῶν διαφόρων ἀνά τήν οἰκουμένην τοπικῶν ἐκκλησιῶν, ἐνῷ διά τῆς ἀξιώσεως τοῦ κανονικοῦ προνομίου τοῦ ἐκκλήτου διασφαλίζει τό δικαίωμα ἀνεκλήτου ἀποφάνσεως ἐπί τῶν σοβαρῶν ἐκκλησιαστικῶν ὑποθέσεων (causae majores) τῶν κατά τόπους ἐκκλησιῶν. Αἱ ἀποφάσεις του, ὡς προερχόμεναι ἀμέσως ἐκ τῆς αὐθεντιας τοῦ Πέτρου, ὑπ’ οὐδενός κρίνονται, αἱ δέ οἰκουμενικαί σύνοδοι, θεωρούμεναι οἰκουμενικαί μόνον διά τῆς παπικῆς ἐπικυρώσεως, δέν δύνανται νά ἀναθεωρήσουν παπικάς ἀποφάσεις. Ἕνεκα τῆς τοιαύτης αὐθεντίας ὁ πάπας ὑπ’ οὐδενός κρίνεται (a nemine judicatur), ἐνῷ ὁ ἴδιος ἔχει θείῳ δικαίῳ ἐξουσίαν νά κρίνῃ πάντας τούς πατριάρχας, ἀρχιεπισκόπους καί ἐπισκόπους τῆς Ἐκκλησίας. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, τό παπικόν πρωτεῖον ἀπεκρούσθη πάντοτε ὑπό τῆς κατ’ Ἀνατολάς Ὀρρθοδόξου Ἐκκλησίας ὡς σοβαρωτάτη ἐκκλησιολογική παρέκκλισις.

β) Πενταρχία τῶν Πατριαρχῶν

Τοὐναντίον ὁ κανονικός θεσμός τῆς Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν, εἰς τόν ὁποῖον συμπεριελαμβάνετο ὡς πρῶτος τῇ τάξει καί ὁ παπικός θρόνος ἀπετέλεσε τόν τύπον τοῦ πρώτου τῆς κατ’ Ἀνατολάς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Εἰς τόν κανονικόν αὐτόν θεσμόν οἱ πέντε πατριάρχαι συγκροτοῦν τήν ἀνωτάτην ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ διοικητικήν ἀρχήν, τό «πεντακόρυφον κράτος» τῆς Ἐκκλησίας. Συμφώνως πρός τήν δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων κατοχυρωθεῖσαν κανονικήν αὐτήν διοικητικήν ἀρχήν, μόνοι οἱ δι’ ὑπερτοπικῶν καί ὑπερδιοικητικῶν πρεσβείων τιμηθέντες θρόνοι, καίτοι συνεδέθησαν μέ γεωγραφικῶς καθωρισμένην διοίκησιν, ἀποτελοῦν τά πέντε ἐκκλησιαστικά κέντρα ἑνότητος καί κοινωνίας τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν ἔν τε τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ ἁγάπῃ. Ἡ σύζευξις τῆς διά τῶν πρεσβείων τιμῆς ὑπερδιοικητικῆς αὐθεντίας εἰς ζητήματα πίστεως μέ τήν κανονικήν διοικητικήν εὐθύνην τῶν πέντε πατριαρχικῶν ἐκκλησιαστικῶν περιφερειῶν ὑπῆρξεν ἡ βάσις τοῦ κανονικοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν πατριαρχῶν.

Οἱ πέντε πατριάρχαι, ὠς κεφαλαί τῶν οἰκείων δικαιοδοσιῶν, ἀφ’ἑνός μέν μεριμνοῦν διά τήν ἑνότητα καί τόν συντονισμόν τῆς λειτουργίας τοῦ ἑνιαίου ἐκκλησιαστικοῦ σώματος διά τῆς συμφώνως πρός τούς ἱερούς κανόνας ἐνεργοποιήσεως τοῦ τοπικοῦ συνοδικοῦ συστήματος, ἤτοι τῆς πατριαρχικῆς συνόδου, ἀφ’ἑτέρου δέ καθίστανται διά τῶν ὑπερδιοικητικῶν τούτων πρεσβείων τιμῆς κέντρα ἑνότητος καί κοινωνίας ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ κανονικῇ τάξει τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν πάντων τῶν πατριαρχικῶν θρόνων.

Οἱ πέντε πατριάρχαι εἶναι ἴσοι πρός ἀλλήλους, ἡ δέ τάξις προκαθεδρίας οὐδεμίαν ὑπονοεῖ διαφοροποίησιν ἐξουσίας. Ὁ ἐπίσκοπος Ρώμης εἶναι «primus inter pares» ὄχι εἰς τό σῶμα τῶν ἐπισκόπων, ἀλλ’ εἰς τήν τάξιν τῶν πατριαρχῶν. Ὁ καθ’ ἕκαστον πατριάρχης πρέπει νά εὑρίσκηται ἐν πλήρει κοινωνίᾳ μέ τούς λοιπούς, διό καί διά τῶν Κοινωνικῶν ἤ Συνοδικῶν Ἐπιστολῶν τῶν ἑκάστοτε ἐκλεγομένων ἐνεργοποιεῖται ἡ κανονική διαδικασία τῆς βεβαιώσεως τῆς ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ ἀγάπῃ ἑνότητος καί κοινωνίας τῶν πέντε πατριαρχικῶν θρόνων, ἡ ὁποία αἰσθητοποιεῖται διά τῆς ἀναγραφῆς εἰς τά Δίπτυχα καί διά τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ Μνημοσύνου τῶν ἐκλεγομένων πατριαρχῶν. Ἕκαστος δηλαδή πατριαρχικός θρόνος δέν ἀποτελεῖ στεγανήν ἐκκλησιαστικήν μονάδα, ἀλλά ζῇ διά τῆς ἰδίας κανονικῆς κεφαλῆς ἐν συνεχεῖ κοινωνίᾳ καί ἑνότητι μετά τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν τῶν ἄλλων πατριαρχικῶν θρόνων.

Ἀντί λοιπόν τῆς διά τοῦ παπικοῦ πρωτείου ἐκκλησιολογικῶς τιθεμένης μονοκεντρικῆς βάσεως διά τήν διαφύλαξιν τῆς ἑνότητος καί τῆς κοινωίας τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν, ἡ Ὀρθόδοξος Ἀνατολή προέβαλε τά δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων εἰσαχθέντα πέντε ἐκκλησιαστικά κέντρα ἑνότητος καί κοινωνίας τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν. Εἶναι ἐν προκειμένῳ ἐξόχως χαρακτηριστική ἡ ἐν τῇ παποφίλῳ συνόδῳ τῆς Κωνσταντινουπόλεως (869-870) γενομένην δήλωσις τοῦ φερομένου ὡς ἐκπροσώπου τοῦ πατριαρχείου Ἱεροσολύμων συγκέλλου Ἠλία: «Διά τοῦτο τάς πατριαρχικάς κεφαλάς ἐν τῷ κόσμῳ ἔθετο το Πνεῦμα τό ἅγιον, ἵνα τά ἐν τῇ Ἐκκλησίᾶ τοῦ θεοῦ ἀναφυόμενα σκάνδαλα δι’ αὐτῶν ἀφανίζωνται» (46). Ὑπό τό αὐτό πνεῦμα, ἐν τῇ αὐτῇ συνόδῳ ὁ πατρίκιος Βαάνης ἐδήλωσε συναφῶς: «posuit Deus Ecclesiam suam in quinque patriarchiis et definivit in evangeliis suis, ut nunquam aliquando penitus decidant, eo quod capita ecclesiae sunt» (47). Κατά τόν 21 κανόνα τῆς αὐτῆς συνόδου οἱ τῶν πέντε πατριαρχικῶν θρόνων «praesules universorum metropolitanorum que ab ipses promoverunt et sive per manus impositionem, sive per pallii dationem episcopalis firmitatem accipiunt, habeant potestatem videlicet ad convocandum illos et corrigendum, cum fama eos super quibusdam delictis dorsitam accusaverit» (48).

Το πατριαρχικόν πρωτεῖον εἶναι ἐκκλησιαστικοῦ καί ὄχι θείου δικαίου, ἀλλ’ὁπωσδήποτε εἶναι μείζονος κύρους καί αὐθεντίας ἀπό ἁπλά διοικητικά πρωτεῖα, διότι θεμελιοῦται ἐπί τῶν ὑπερδιοικητικῶν πρεσβείων τιμῆς, τά ὁποῖα ἀπεδόθησαν εἰς τούς πέντε πατριαρχικούς θρόνους δι’ ἀποφάσεων Οἰκουμενικῶν συνόδων. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ ἡ συμμετοχή ἤ ἡ ἀντιπροσώπευσις τῶν πέντε πατριαρχῶν εἶναι ἀναγκαία διά τήν σύγκλησιν Οἰκουμενικῆς συνόδου, διό καί ἡ μή συμμετοχή πατριάρχου τινός εἰς τήν ἐν Ἱερείᾳ σύνοδον (754) ἀπετέλει αὐτοτελές πρόκριμα κατά τοῦ κύρους τῶν ἀποφάσεων αὐτῆς (49). Ἡ διασφάλισις ὅμως τῆς ἑνότητος καί τῆς κοινωνίας τῶν πέντε πατριαρχῶν, συνδεομένη ἀρρήκτως μέ τήν ἑνότητα τῆς Ἐκκλησίας, συντελεῖται διά κανονικῶν διαδικασιῶν, αἱ ὁποῖαι δέν ἐξαντλοῦνται εἰς μόνην τήν ἀποδοχήν τῆς χειροτονίας ἤ τῆς ἐκθρονίσεως αὐτῶν ὑπό τῶν λοιπῶν πατριαρχῶν. Ἡ μέριμνα εἶναι συνεχής, διότι, κατά τόν Θεόδωρον Στουδίτην, «εἰ παρατραπῇ εἶς ἐκ τῶν πατριαρχῶν, ὑπό τῶν ὁμοταγῶν… τήν ἐπανόρθωσιν λήψεσθαι» (50). Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτη ὁ ὑπό τῶν εἰκονομάχων ἐκθρονισθείς πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Νικηφόρος, ἀρνούμενος τήν κανονικότητα τῆς διαδικασίας ἐκθρονίσεώς του, τονίζει: «εἰ ὁ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης πηδαλιουχῶν ὁσίως τούς οἴακας ἐπικαλεῖ, παρέσομαι. εἰ ὁ τῆς Ἀλεξάνδρου ἱεροκῆρυξ ἀπαιτιᾶται, οὐκ ἀπειθήσας ἐφέψομαι. εἰ ὁ Ἀντιόχου ἱεροποίμην ἔλκει πρός κρίσιν, οὐκ ἀπολειφθήσομαι. εἰ ὁ τά Ἱεροσόλυμα διέπων εἰς εὐθύνην ἡμᾶς καταστῆσαι προσκέκληται, οὐκ ἀπολείψομαι» (51). Εἰς τήν δικαιοδοσίαν αὐτήν ὑπέκειτο καί ὁ πάπας Ρώμης, ὠς δείκνυται ἐκ τῆς κατακλεῖδος τοῦ 21 κανόνος τῆς παποφίλου συνόδου τῆς Κωνσταντινουπόελως (869-870), ἐν τῇ ὁποίᾳ ρητῶς ἀναφέρεται: «εἰ δέ συγκροτηθείσης συνόδου Οἰκουμενικῆς γένηταί τις καί περί τῆς ἐκκλησίας τῶν Ρωμαίων ἀμφιβολία, ἔξεστιν εὐλαβῶς καί μετά τῆς προσηκούσης αἰδοῦς διαπυνθάνεσθαι περί τοῦ προκειμένου ζητήματος καί δέχεσθαι τήν λύσιν, καί ἤ ὠφελεῖσθαι ἤ ὠφελεῖν, μή μέντοι θρασέως ἀποφέρεσθαι κατά τῶν τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἱεραρχῶν» (52).

Εὐνόητον λοιπόν, ὅτι ἕκαστος πατριαρχικός θρόνος, ἔχων διά τῆς περί αὐτόν πατριαρχικῆς συνόδου τήν εὐθύνην καί τήν μέριμναν τῆς εὐσταθείας τῶν ὑπ’ αὐτόν ἐκκλησιῶν, ἦτο ἐν ταυτῷ ὑπεύθυνος καί διά τήν ἁρραγῆ ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει καί τῇ κανονικῇ τάξει ἑνότητα τῶν ἀνά τήν οἰκουμένην τοπικῶν ἐκκλησιῶν πάντων τῶν πατριαρχικῶν θρόνων, διό καί, πέρα τῶν κανονικῶς κατωχυρωμένων δικαιωμάτων τῶν πέντε πατριαρχῶν κατά τήν χειροτονίαν πατριάρχου, παρείχετο σαφής κανονική δικαιοδοσία μερίμνης διά τήν ἀπαρασάλευτον διατήρησιν τῆς ἑνότητος τῆς Ἐκκλησίας ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει. Οὕτως, ἕκαστος πατριάρχης ἐκέκτητο τό κανονικόν δικαίωμα, ἐν περιπτώσει ἐκτροπῆς πατριάρχου τινός ἐκ τῆς ὀρθῆς πίστεως ἤ ἐκ τῆς κανονικῆς τάξεως, νά καταγγείλῃ τήν ἐκτροπήν καί νά ζητήσῃ Οἰκουμενικήν ἤ γενικήν σύνοδον διά τήν κρίσιν τοῦ παρεκτραπέντος πατριάρχου. Διά τῶν κανονικῶν αὐτῶν δομῶν ἐξουδετεροῦτο ἡ πλήρης ἐσωτερική διοικητική αὐτοκεφαλία καί ἡ στεγανή ἀνεξαρτησία ἑκάστου πατριαρχικοῦ θρόνου, διότι ὑπεισήρχετο ἡ ὑπερτέρα αὐθεντία τοῦ ἐνιαίου διοικητικοῦ σώματος τῆς Πενταρχίας τῶν πατριαρχῶν. Ἕκαστος πατριάρχης ἦτο αὐτοκέφαλος καί ἀνεξάρτητος εἰς τήν καθ’ ὅλου διοίκησιν τῶν ἐκκλησιῶν τῆς δικαιοδοσίας τοῦ θρόνου, ἀλλ’ εἰς ζητήματα πίστεως καί κανονικῆς τάξεως ὑπέκειτο εἰς τήν συλλογικήν αὐθεντίαν τοῦ «πεντακορύφου κράτους» τῆς Ἐκκλησίας. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ ἡ διοικητική αὐτοκεφαλία δέν ἐλειτούργει ἐν περιπτώσει κινδύνου τῆς ὀρθοδοξίας τῆς πίστεως, ὡς ἄλλως τε καί δέν ἐθίγετο διά τῆς ἔξωθεν παρεμβάσεως τῆς συλλογικῆς αὐθεντίας τῶν πατριαρχῶν, ἡ ὁποία ἐτελειοῦτο εἰς τήν ἐνεργοποίησιν τοῦ συνοδικοῦ συστήματος τῆς Ἐκκλησίας διά τήν ἀσφαλεστέραν ἐπί τοῦ θέματος ἀπόφανσιν.

Ὁ πρῶτος ὅμως ἐν τῇ συγχρόνῳ ὀργανώσει τῶν παλαιφάτων πατριαρχείων καί τῶν αὐτοκεφάλων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν συνδυάζει τήν ὑπερδιοικητικήν αὐθεντίαν τῶν πρωτείων τῶν διά πρεσβείων τιμῆς ὑπό Οἰκουμενικῆς συνόδου τιμηθέντων θρόνων (Κωνσταντινούπολις, Ἀλεξάνδρεια, Ἀντιόχεια, Ἱεροσόλυμα) καί τά ἁπλά διοικητικά ἐξαρχικοῦ τύπου πρωτεῖα τῶν μή διά πρεσβείων τιμῆς τιμηθέντων θρόνων ὑπό Οἰκουμενικῆς συνόδου (Ρωσσία, Σερβία, Βουλγαρία, Κύπρος, Ἑλλάς κ.ἄ.). Ἡ λειτουργία ὅμως τῶν δύο αὐτῶν τύπων πρώτου καί ἡ ἔκτασις τῆς ἐν συνόδῳ ἐκφραζομένης ὑπερδιοικητικῆς ἤ ἁπλῶς διοικητικῆς αὐθεντίας δύναται νά ἀποσαφηνισθῇ μόνον διά τῆς ἑπανεντάξεως τῆς σχετικῆς κανονικῆς παραδόσεως εἰς τήν ζωήν τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἡ τοιαύτη ἐνεργοποίησις τῆς κανονικῆς παραδόσεως θά ἐξουδετερώσῃ τόν κίνδυνον διά τήν ἑνότητα τῆς Ὀρθοδόου Ἐκκλησίας, ὁ ὁποῖος πηγάζει ἀπό τήν λαμβάνουσαν διαστάσεις ἐκκλησιολογικῆς αἱρέσεως σύγχρονον δομήν καί λειτουργίαν τοῦ θεσμοῦ τῆς αὐτοκεφαλίας, ἐνῷ θα βοηθήσῃ τήν Ρωμαιοκαθολικήν Ἐκκλησίαν νά ἐπιστρέψῃ ἐκ τῆς ἐκκλησιολογικῆς παρεκκλίσεως εἰς τάς κανονικάς δομάς τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ «πρωτείου» τιμῆς τοῦ παπικοῦ θρόνου (53).

---

Υποσημειώσεις

(1) Ἰγνατίου, Ἐφεσ. ΙΙΙ, 2.

(2)Τραλλ., ΙΙ, 1.

(3)Ἐφεσ., IV, 1

(4)Μαγν., ΙΙΙ, 2

(5)Σμυρν., VIII, 2. Τήν ἰδέαν αὐτήν προέβαλε καί ὁ Κυπριανός (Epist. LXVI, 8, 3): «Episcopum in ecclesia esse, et ecclesia in episcopo, et si qui cum episcopo non sit in ecclesia non esse».

(6)Κατά αἰρέσεων, IV, 26. Ἐν τῇ ἐννοίᾳ ταύτη τό charisma Veritatis δέν πρέπει νά θεωρηθῇ ὡς προσωπικόν χάρισμα ἐκάστου ἐπισκόπου, ἀλλ’ὡς μετοχή τοῦ καθ’ἔκαστον ἐπισκόπου εἰς τήν αὐθεντικότητα τῆς διδασκαλίας τοῦ φορέως τῆς μιᾶς καί τῆς αὐτῆς ἐξουσίας ἀνά τήν οἰκουμένην σώματος τῶν ἐπισκόπων δι’ ἀδιακόπου καί κανονικῆς ἀπό τῶν ἀποστόλων διαδοχῆς. Ὁ ἐπίσκοπος, ὡς φορεύς τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, νοεῖται ἐν ἀρρήκτῳ ἐνότητι πρός τήν τοπικήν ἐκκλησίαν, τῆς ὁποίας εἶναι ἡ ὀρατή κεφαλή, διό καί ἐν τῇ ἀποστολικῇ διαδοχή αὐτή τῆς πίστεως ἐν ἐκάστῃ τοπικῇ ἐκκλησίᾳ βεβαιοῦται διά τῆς ἀδιακόπου κανονικῆς διαδοχῆς ἐπισκόπων ὄχι ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς προσωπικῆς μεταβιβάσεως τῆς ἀποστολικῆς ὀρθοδοξίας ἀπό ἐπισκόπου εἰς ἐπίσκοπον, ἀλλ’ ἐν τῇ ἐννοίᾳ τῆς ἀδιακόπου σειρᾶς ἐπισκόπων εἰς τήν αὐτήν τοπικήν ἐκκλησίαν, ἡ ὁποία ζῇ συνεχῶς τήν ἀποστολικήν παράδοσιν καί διαφυλάσσει αὐτήν ἐν ἀρρήκτῳ ἑνότητι μετά τῆς ὁρατῆς κεφαλῆς αὐτῆς, τοῦ ἐπισκόπου. Οὕτω, τό κέντρον βάρους τῆς ἀδιακόπου συνεχείας τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως πίπτει εἰς τήν ὑπό τόν ἐπίσκοπον ἐκκλησίαν καί ὄχι προσωπικῶς εἰς τόν ἐπίσκοπον, διό καί δέν ἔχομεν ἀδιάκοπον διαδοχήν χειροτονούντων ἐπισκόπων, ἀλλά διαδοχήν ἐπισκόπων εἰς τούς αὐτούς πάντοτε θρόνους. Ὁ καθ’ ἕκαστον ἐπίσκοπος συνέχει καί προσωποποιεῖ τήν ὑπ’ αὐτόν τοπικήν ἐκκλησίαν, διό καί καθίσταται τό «στόμα» αὐτῆς ἐν τῇ «κοινῇ ἐνώσει τῶν ἐκκλησιῶν» (Τερτυλλιανοῦ, De praescriptione haereticorum, XX, 2-4). Οὕτως, ὁ ἐπισκοπικός θρόνος νοεῖται ὡς ἄρρηκτος ἑνότης ἐπισκόπου καί τοπικῆς ἐκκλησίας, διό καί εἰς τόν ἐπίσκοπον ἀποδίδονται ἐνίοτε ἰδιότητες ἀνήκουσαι εἰς τό ὅλον σῶμα αὐτῆς. Περί ἀποστολικῆς διαδοχῆς βλ. C.H. TURNER, Apostolic Succession, ἐν. H.B. SWETE, Essays on the early history of the Church and the Ministry, London 1921², 93-215. K.E. KIRK, The Apostolic Ministry, NY, 1947. A. EHRHARDT, The Apostolic Succession in the first two centuries of the Church, London 1953. G. DIX, Le Ministère dans l’Eglise Ancienne, Neuchâtel-Paris 1955. N. AFANASSIEFF, L’Eglise qui préside dans l’amour, ἐν La Primauté de Pierre dans L’Eglise Orthodoxe, Neuchâtel-Paris 1960, 7-64. B. BAZATOLE, L’éveque et la vie chrétienne au sein de l’Eglise locale, ἐν V. CONGAR-R.D. DUPUZ, L’Episcopat et l’Eglise Universelle, Paris 1964, 329’360. Β. ΦΕΙΔΑ, Προϋποθέσεις διαμορφώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν, Ἀθῆναι 1969, ἔνθα καί ἡ σχετική βιβλιογραφία.

(7) De Catholicae Ecclesiae Unitate, 5.

(8)Ἡ ἐνότης τῆς ἐπισκοπικῆς ἐξουσίας καί ἡ ἰσότης πάντων τῶν ἐπισκόπων τῆς Ἐκκλησίας ἐκφράζεται εἰς τήν λειτουργίαν τοῦ συνοδικοῦ συστήματος κατά τούς Β’ καί Γ’ αἰῶνας, διά τοῦ ὁποίου ἐβεβαιοῦτο ἡ ἐν τῇ ὀρθῇ πίστει κοινωνία τῶν ἀνά τήν Οἱκουμένην τοπικῶν ἐκκλησιῶν διά τῆς κοινωνίας τῶν ἐπισκόπων. Θεμελιώδης προϋπόθεσις τῆς ὁριζοντίας ἑνότητος τῶν τοπικῶν ἐκκλησιῶν ἦτο ἡ κατακόρυφος σύνδεσις πρός τήν ἀποστολικήν ὀρθοδοξίαν, τήν ὁποίαν ἐξέφραζον αἱ τοπικαί ἐκκλησίαια διά τῆς «κεφαλῆς» καί τοῦ «στόματος» αὐτῶν, τοῦ ἐπισκόπου. «Τοῦτο τό κήρυγμα παρειληφυΐα καί ταύτην τήν πίστιν ἡ Ἐκκλησία, καίπερ ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ διεσπαρμένη, ἐπιμελῶς φυλάσσει, ὡς ἕνα οἷκον οἰκοῦσα, καί ὁμοίως πιστεύει τούτοις, ὡς μίαν ψυχήν καί τήν αὐτήν ἔχουσα καρδίαν· καί συμφώνως κηρύσσει καί διδάσκει καί παραδίδωσιν, ὡς ἕν στόμα κεκτημένη» (Ειρηναίου, Ἔλεγχος, Ι, 10, 2). Ἡ μόνη διαφοροποίησις τῆς αὐθεντίας ἐπισκόπων ἤ τοπικῶν ἐκκλησιῶν συνεδέετο πρός τήν αὐθεντικότητα τῆς σχέσεως μέ τήν ἀποστολικήν παράδοσιν. Οὕτω, τό κῦρος τοῦ Πολυκάρπου Σμύρνης ἦτο μέγα, διότι οὖτος ἐτιμᾶτο ὡς «οὑ μόνον ὑπό τῶν ἀποστόλων μαθητευθείς καί συναναστραφείς πολλοῖς τοῖς τόν Χριστόν ἑωρακόσιν, ἀλλά καί ὑπό ἀποστόλων κατασταθείς εἰς τήν Ἀσίαν, ἐν τῇ Σμύρνῃ ἐκκλησίᾳ ἐπίσκοπος… ταῦτα διδάξας ἀεί, ἅ καί παρά τῶν ἀποστόλων ἔμαθεν, ἅ καί ἡ Ἐκκλησία παραδίδωσιν, ἅ καί μόνα ἐστίν ἀληθῆ…» (Εἰρηναίου, Ἔλεγχος, ΙΙΙ, 3, 4). Τό κῦρος τῆς διασωζούσης τήν ἀποστολικήν ὀρθοδοξίαν τοπικῆς ἐκκλησίας ἦτο ἀνάλογον, διό καί «ἡ ἐν Ἐφέσῳ ἐκκλησία ὑπό Παύλου τεθεμελιωμένη, Ἰωάννου δέ παραμείναντος αὐτοῖς μέχρι τῶν Τραϊανοῦ χρόνων, μάρτυς ἀληθής ἐστι τῆς ἀποστόλων παραδόσεως» (Ευσεβίου, Ἐκκ. Ἱστορία, ΙΙΙ, 20, 4). Προοδευτικῶς τό κῦρος αὐτό ἀνεγνωρίζετο εἰς τάς διακρινομένας διά τόν ἀκμαῖον ἐκκλησιαστικόν βίον τοπικάς ἐκκλησίας, αἱ ὁποῖαι διά τῆς ἱεραποστολικῆς δραστηριότητας κατέστησαν «μητέρες-ἐκκλησίαι» τῆς περιοχῆς των. Πρός τάς τοπικάς αὐτάς ἐκκλησίας ἀπεδίδετο, ἀδιαφόρως ἀποστολικῶν ἤ μή καταβολῶν, ἰδιαίτερος σεβασμός καί ἡ μαρτυρία των εἰς ζητήματα πίστεως ἐτιμᾶτο εἰς τάς συνοδικάς συνελεύσεις (Τερτυλλιανοῦ, De praescr. haer., XX, 5-7, XXI, 4-7. XXXVI 2. Ευσεβίου, Ἐκκλ. Ἱστορία, V, 23-24-25). Ὁ σεβασμός καί ἡ τιμή ἀπεδίδοντο πρός τάς ἐκκλησίας αὐτάς κατά κανόνα εἰς τάς συνοδικάς συνελεύσεις διά τήν ἀντιμεώπισιν κυρίως ζητημάτων πίστεως καί χειροτονίας ἐπισκόπων, ἐχαρακτηρίζοντο δέ ὡς «πρεσβεία» τιμῆς. Ὑπό τό πνεῦμα αὐτό, πρέπει νά κατανοηθῇ καί τό περίφημον χωρίον τοῦ Εἰρηναίου: «Ad hance nim ecclesiam, propter potentiorem principalitatem, necesse est omnem convenire ecclesiam…» (Ἔλεγχος, ΙΙΙ, 3, 2). O.P. NAUTIN (Irenée, Adv. Haer., III, 3, 2. Eglise de Rome ou Eglise Universalle, RHR, 151, 1967, 37 ἑξ.) ὑπεστήριξεν, ὅτι εἰς τό χωρίον τοῦτο δέον νά νοήσωμεν ὄχι τήν τοπικήν ἐκκλησίαν τῆς Ρώμης, ἀλλά τήν μίαν ἀνά τήν Οἰκουμένην Ἐκκλησίαν. Τουναντίον ὁ Β. ΒΟΤΤΕ (A propos de l’ Adv. Haer., III, 2 de Saint Irénée. Irénikon 30, 1957, 156-163) ὑπεστήριξεν ὅτι ὑπό τήν ἐπίμαχον φράσιν δέον νά νοηθοῦν αἱ ἀξιολογώτεραι ἀποστολικαί ἐκκλησίαι. Τό προνόμιον αὐτό ἀνῆκεν εἰς πᾶσαν τοπικήν ἐκκλησίαν, ἡ ὁποία ἐδείκνυτο μάρτυς ἀληθής τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, διό καί δέν δύναται νά συνδεθῆ μέ τό μεταγενέστερον δημιούργημα τοῦ παπαικοῦ πρωτείου.

(9)Β. Φειδα, Ἐκκλ. Ἱστορία, Ι, Ἀθήναι 1977, σελ. 194-196.

(10)Ἱππολύτου, Traditio apostolica, ἐν Sources Chretiennes, XI, Paris 1946, σελ. 26 ἐξ. Πρβλ. Διαταγαί Ἀποστόλων, VIII, 4-5. G. DIX, The Apostolic Tradition of St. Hippolytus, London 1937. Τοῦ αὐτοῦ, Le Ministère dans l’Église Ancienne, Neuchâtel – Paris 1955. Β. Φειδα, Προϋποθέσεις διαμορφώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν, σελ. 43 ἔξ. ἔνθα καί ἡ σχετική βιβλιογραφία.

(11)Ευσεβίου, Ἐκκλ. Ἱστορία, V, 23,2-4. 24,1 «Φέρεται δ’εἰς ἔτι νῦν τῶν κατά Παλαιστίνην τηνικάδε συγκεκροτημένων γραφή, ὧν προὐτέτακτο Θεόφιλος τῆς ἐν Καισαρείᾳ παροικίας ἐπίσκοπος καί Νάρκισσος τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις καί τῶν ἐπί Ρώμης δ’ ὁμοίως ἄλλη περί τοῦ αὐτοῦ ζητήματος ἐπίσκοπον Βίκτορα δηλοῦσα, τῶν τε κατά Πόντον ἐπισκόπων, ὦν Πάλμας ὡς ἀρχαιότατος προὐτέτακτο, ἔτι τε τῶν κατά τήν Ὀσροηνήν καί τάς ἐκεῖσε πόλεις, καί ἰδίως Βακχύλλου τῆς Κορινθίων ἐκκλησίας ἐπισκόπου… τῶν δε ἐπί τῆς Ἀσίας ἐπισκόπων, τό πάλαι πρότερον αὐτοῖς παραδοθέν διαφυλάττειν ἔθος χρῆναι διϊσχυριζομένων, ἡγεῖτο Πολυκράτης». Προβλ. καί Ευσεβίου, Ἐκκλ. Ἱστορία, V, 22 κ.ἄ. Διαταγαί Ἀποστόλων, VIII, 4-5.

(12)Β. Φειδα, Προϋποθέσεις διαμορφώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν, σελ. 26 ἐξ.

(13)Ὁ κανών ὁρίζει ὅτι: «ἐπίσκοπον προσήκει μάλιστα μὲν ὑπὸ πάντων τῶν ἐν τῇ ἐπαρχίᾳ καθίστασθαι· εἰ δὲ δυσχερὲς εἴη τὸ τοιοῦτο, ἢ διὰ κατεπείγουσαν ἀνάγκην, ἢ διὰ μῆκος ὁδοῦ, ἐξ ἅπαντος τρεῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναγομένους, συμψήφων γινομένων καὶ τῶν ἀπόντων, καὶ συντιθεμένων διὰ γραμμάτων, τότε τὴν χειροτονίαν ποιεῖσθαι· τὸ δὲ κῦρος τῶν γενομένων δίδοσθαι καθ’ ἑκάστην ἐπαρχίαν τῷ μητροπολίτῃ». Ὁ κανών 5 ὁρίζει ὅτι «…ἑκάστου ἐνιαυτοῦ, καθ’ ἑκάστην ἐπαρχίαν δὶς τοῦ ἔτους συνόδους γίνεσθαι· ἵνα κοινῇ πάντων τῶν ἐπισκόπων τῆς ἐπαρχίας ἐπὶ τὸ αὐτὸ συναγομένων, τὰ τοιαῦτα ζητήματα ἐξετάζηται, καὶ οὕτως οἱ ὁμολογουμένως προσκεκρουκότες τῷ ἐπισκόπῳ, κατὰ λόγον ἀκοινώνητοι παρὰ πᾶσιν εἶναι δόξωσι, μέχρις ἂν τῷ κοινῷ τῶν ἐπισκόπων δόξῃ τὴν φιλανθρωποτέραν ὑπὲρ αὐτῶν ἐκθέσαι ψῆφον. Αἱ δὲ σύνοδοι γινεσθωοαν, μία μὲν πρὸ τῆς Τεσσαρακοστῆς, ἵνα πάσης μικροψυχίας ἀναιρουμένης, τὸ δῶρον καθαρὸν προσφέρηται τῷ Θεῷ· δευτέρα δέ, περὶ τὸν τοῦ μετοπώρου καιρόν». Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα τῶν θείων καί ἱερῶν κανόνων, ΙΙ, 122, 124-125. Πλείονα περί τῶν Ἐπαρχιακῶν συνόδων βλ. E. Schwartz, Die Konzilie nim 4 und 5, Jahrhundert, Hist. Zeitschrift ΙΙΙ/8 (1908) 1 ἐξ. J. Zhishman, Die Synoden und di Episcopalämter der morgenländischen Kirche, Wien 1867, 57 ἐξ. Κ. Ράλλη, Περί τῶν Ἐπαρχιακῶν συνόδων κατά τό Δίκαιον τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. ΕΝΣ, 1 (1925) 1-24. G. Roethe, Zur Geschichte der römische Synoden im 3 und 4, Jarhundert, Forschungen Zur Kirchen – und Geistresgeschichte, 11 (1932), 7 ἐξ. Β. Φειδά, Προϋποθέσεις διαμορφώσεως τοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν Πατριαρχῶν, 51 ἐξ.

(14) Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα., ΙΙ, 129.

(15) Κανόνες 2 τῆς Β’, 8 τῆς Γ’ καί 20 τῆς Πενθέκτης Οἰκουμενικῶν συνόδων, 35 Ἀποστολικός, 13 καί 22 τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ συνόδου κ.ἄ.

(16)Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα., ΙΙ, 129 «Καθόλου δέ πρόδηλον ἐκεῖνο· ὅτι, εἴ τις χωρίς γνώμης τοῦ μητροπολίτου γένοιτο ἐπίσκοπος, τόν τοιοῦτον ἡ μεγάλη σύνοδος ὥρισε μή δεῖν εἶναι ἐπίσκοπον. Ἐάν μέντοι τῇ κοινῇ πάντων ψήφῳ, εὐλόγῳ οὔσῃ καί κατά κανόνα ἐκκλησιαστικόν, δύο ἤ τρεῖς δι’ οἰκείαν φιλονεικίαν ἀντιλέγωσι, κρατείτω ἡ τῶν πλειόνων ψῆφος».

(17)Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα., ΙΙ, 129.

(18)Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα., ΙΙΙ, 154.

(19)Ράλλη-Ποτλη, Σύνταγμα., ΙΙΙ, 140-141.

(20)Ράλλη – Ποτλή, Σύνταγμα., ΙΙΙ, 162.

(21)Ράλλη – Ποτλή, Σύνταγμα., ΙΙΙ, 160-161.

(22)Ράλλη – Ποτλή, Σύνταγμα., ΙΙ, 45.

(23)Ράλλη – Ποτλή, Σύνταγμα., ΙΙ, 171.

(24)Αἱ θεσμικαί αὐταί ἀσάφειαι, αἱ ὁποῖαι κατέστησαν δυσχερῆ τήν ἐφαρμογήν τοῦ ἐξαρχικοῦ συστήματος (Β. Φειδά, Προϋποθέσεις, 146 ἐξ.) ἠμπόδισαν τήν ἀνάπτυξιν ἐξαρχικοῦ διοικητικοῦ πρωτείου. Τό διοικητικόν πρωτεῖον τοῦ μητροπολίτου, κατωχυρωμένον διά τῶν ἀποφάσεων τῆς μεγίστου κύρους ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ Α’ ἐν Νικαίᾳ Οἰκουμενικῆς συνόδου (325), ἠδύνατο νά προβληθῇ ὠς αὔταρκες εἰς τήν λειτουργίαν τοῦ συνοδικοῦ συστήματος, διότι ἤδη οἱ κανόνες 14 τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ καί 3, 4 καί 5 τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου ἀνεγνώριζον εἰς τήν μητροπολίτην τό κανονικόν δικαίωμα τῆς συγκροτήσεως «μείζονος» συνόδου (Ράλλη – Ποτλή, Σύνταγμα., ΙΙΙ, 152, 233-240). Εὐνόητον ὅτι ἠ ἐρμηνεία τῶν κανόνων αὐτῶν ἀπετέλει πρόσθετον κανονικόν ἔρεισμα τοῦ διοικητικοῦ πρωτείου τῶν μητροπολιτῶν (Β. Φειδά, Προϋποθέσεις, 104-129), ὡς τοῦτο δείκνυται σαφέστερον ἐκ τῆς διαμάχης τῆς ἐκκλησίας Κύπρου πρός τόν θρόνον τῆς Ἀντιοχείας (E. Schwartz, ACO, I, 1, 7, 118-122. Β. Φειδά, Προϋποθέσεις, 207 ἐξ.), ὁ ὁποῖος διεξεδίκει τό δίκαιον τῶν χειροτονιῶν καί κρίσεως εἰς τήν Κύπρον «ἀθέσμως καί παραλόγως καί ἀκανονίστως… παρά τούς κανόνας τούς ἀποστολικούς καί τούς ὅρους τῆς κατά Νίκαιαν ἁγιωτάτης συνόδου…». Ἡ κανονική ὅμως κατοχύρωσις τοῦ μητροπολιτικοῦ πρωτείου θά ὡδήγει εἰς τήν θεσμοποίησιν τῆς μητροπολιτικῆς διοικητικῆς ἀνεξαρτησίας καί εἰς τήν γενικήν ἐπιβολήν τοῦ τοπικοῦ διοικητικοῦ πρωτείου.

(25)Διά τά ἑρμηνευτικά προβλήματα τοῦ 6 κανόνος τῆς ἐν Νικαίας συνόδου, τήν βιβλιογραφίαν καί τήν ἐπί τῶν πηγῶν πληρέστερον θεμελιουμένην ἑρμηνείαν ἱδέ Β. ΦΕΙΔΑ, Προϋποθέσεις, 51-95.

(26)ΡΑΛΛΗ – ΠΟΤΛΗ, Σύνταγμα., ΙΙ, 129.

(27)Β. ΦΕΙΔΑ, Ἐνδημοῦσα Σύνοδος, Ἀθῆναι 1971.

(28)Ἡ αἰτιολογική αὐτή φράσις συνδέεται, ὄχι μέ τήν κανονικήν ἀναγνώρισιν τῶν πρεσβείων τιμῆς εἰς τόν θρόνον τῆς Νέας Ρώμης, ὡς γενικῶς ὑποστηρίζεται ὑπό τῶν κανονολόγων καί τῶν ἱστορικῶν, ἀλλά μέ τήν πρόταξιν τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔναντι τῶν ἄλλων διά πρεσβείων τιμῆς τιμωμένων θρόνων (Β. ΦΕΙΔΑ, Προϋποθέσεις, 157-167). Μέχρι τῆς Β’ Οἰκουμενικῆς συνόδου (381) ἡ ἐθιμική τάξις προκαθεδρίας τῶν ἐπισημοτάτων θρόνων οὐδεμίαν εἶχε περιβληθῆ κανονικήν κατοχύρωσιν.

(29)Διά τήν συστηματικῶς καλλιεργηθεῖσαν τάσιν αὐτήν καί ὑπό τῶν πέντε ἐπισημοτάτων θρόνων ἰδέ πλείονα ἐν Β. ΦΕΙΔΑ, Προϋποθέσεις, 168-324.

(30)Διά τήν ἐξέλιξιν τῶν ἰδεῶν περί τοῦ παπικοῦ πρωτείου εἰς τήν Δύσιν κατά τόν Ε’ αἰῶνα ἰδέ πλέον ἐν Β. ΦΕΙΔΑ, Ἱστορικοκανονικά προβλήματα περί τήν λειτουργίαν τοῦ θεσμοῦ τῆς Πενταρχίας τῶν πατριαρχῶν, Ἀθῆναι 1970, 111-160.

(31)E. SCHWARTZ, ACO, ΙΙ, 1, 3, 95

(32) Epist. 104, 111, 115, 126, 130, 137. S. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 55-57, 62-64, 67-68, 81-82, 83-84, 89-90.

(33)Epist. 105, 112, 116. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 57-59, 64-65, 68-69.

(34)Epist. 106, 135, 14. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 59-62, 88-89, 96-97.

(35)Epist. 114. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 70-71.

(36)Epist. 129. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 84-86.

(37)Epist. 119. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 72-75.

(38)Epist. 107, 109, 113, 117, 127, 131, 140, 144. E. SCHWARTZ, ACO, II, 4, 62, 65-68, 69-70, 82-83, 87, 93-94, 137-138, 138.

(39)E. SCHWARTZ, ACO, I, 1, 3, 60.

(40)E. SCHWARTZ, ACO, IV, 13.

(41)PL 59,63.

(42)PL 59,28.

(43)PL 59,65.

(44)Β. ΦΕΙΔΑ, Ἱστορικοκανονικά προβλήματα, 111-160.

(45)Λέοντος Α’, Epistolae, PL 54,676.

(46)MANSI, XVI, 317-320.

(47)MANSI, XVI, 140-141.

(48)MANSI XVI, 170-171.

(49)Β. ΦΕΙΔΑ, Ἐκκλ. Ἱστορία, ΙΙ, Ἀθήναι 1977, 24.

(50)PG 99,1420.

(51)PG 100,121-124.

(52) MANSI, XVI, 174.

(53) Β. ΦΕΙΔΑ, Τό «αὐτοκέφαλον» καί τό «αὐτόνομον» ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλησίᾳ, ἐν Ἱεροσολύμοις 1979.