30 Σεπτεμβρίου
†Μνήμη του αγίου Γρηγορίου ιερομάρτυρος φωτιστού Αρμενίας
Σύμφωνα μέ τίς ἐκτιμήσεις τῶν ἱστορικῶν εἶναι κοινῶς ἀποδεκτό ὅτι ἡ ἐπίσημη μεταστροφή τῆς Ἀρμενίας στόν Χριστιανισμό ἔλαβε χώρα τό 301. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Φωτιστής ἔπαιξε καθοριστικό ρόλο στήν ὁλική μεταστροφή τῆς Ἀρμενίας στόν Χριστιανισμό.
Ποιές ὅμως ὑπήρξαν οἱ ἱστορικές καί πολιτικές συνθῆκες πού ὁδήγησαν τήν Ἀρμενία νά υἱοθετήσει τόν Χριστιανισμό ὡς θρησκεία τοῦ κράτους της; Περί τά τέλη τοῦ 3ου αἰώνα ἡ Ἀρμενία βρισκόταν ὑπό τήν πίεση δύο αὐτοκρατοριῶν, ἐκ δυσμάς τῆς ρωμαϊκῆς καί ἐξ ἀνατολῶν τῆς περσικῆς. Τό 226 ὁ Ἀρταξέρξης (Adrashir) ἵδρυσε τήν αὐτοκρατορία τῶν Σασανιδῶν στήν Περσία. Ὅταν ὅλες του οἱ στρατιωτικές του ἀπόπειρες νά ὑποτάξει τήν Ἀρμενία ἀπέτυχαν, ἀπέστειλε ἕναν εὐγενῆ Πάρθο ὀνόματι Ἄνακ (Anac) γιά νά δολοφονήσει τόν βασιλιά τῆς Ἀρμενίας Χοσρόη (Khosrov) καί τήν οἰκογένειά του. Πράγματι, κατά τή διάρκεια ἑνός κυνηγιοῦ ὁ Ἄνακ σκότωσε τόν βασιλιά καί φυγαδεύτηκε, ἀλλά ὁ βασιλιάς Χοσρόης λίγο πρίν ξεψυχήσει διέταξε τούς διαδόχους του νά σκοτώσουν τόν Ἄνακ καί τήν οἰκογένειά του. Ὁ Γρηγόριος, ὁ ὁποῖος ὑπῆρξε ἕνας ἀπό τούς δύο υἱούς τοῦ Ἄνακ, διασώθηκε ἀπό τήν τροφό του καί φυγαδεύτηκε στήν οἰκία τοῦ θείου του στήν Καισάρεια, ὅπου καί ἀνατράφηκε στήν χριστιανική πίστη. Ὁ Τιριδάτης (Trdat), υἱός τοῦ Χοσρόη, ὁ ὁποῖος διασώθηκε, κατέφυγε ἐπίσης στά ἐδάφη τῆς ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας. Ἡ μοίρα τό ἔφερε νά συναντηθοῦν ἀργότερα ὁ υἱός τοῦ δολοφόνου, Γρηγόριος καί ὁ υἱός τοῦ θύματος, Τιριδάτης καί νά σφυρηλατήσουν ἀπό κοινοῦ μία νέα ἐποχή γιά τήν ἱστορία τῆς Ἀρμενίας.
Ὁ Γρηγόριος κατετάγη στόν στρατό καί ὑπηρέτησε ὡς γραμματέας τοῦ Τιριδάτη, ὁ ὁποῖος, μέ τή βοήθεια τῶν Ρωμαίων, ἐπέστρεψε στήν Ἀρμενία γιά νά διεκδικήσει τόν θρόνο του καί νά ἐπανακτήσει τήν κυριαρχία ἐπί τῆς πατρίδας του. Ὁ Γρηγόριος ἀποκάλυψε τήν χριστιανική του πίστη, ὅταν στά σύνορα τῆς Ἀρμενίας ἀρνήθηκε νά ἀποδώσει τιμές στούς εἰδωλολάτρες θεούς. Ὁ Τιριδάτης ἀπέτυχε νά πείσει τόν Γρηγόριο νά συμμετάσχει στίς τελετές. Ὅταν ὅμως ἔμαθε ὅτι ὁ Γρηγόριος ἦταν υἱός τοῦ δολοφόνου τοῦ πατέρα του, διέταξε νά τόν ρίψουν σέ μία βαθειά τάφρο, γνωστή μέ τό ὄνομα Khor Virap, πού σημαίνει ἀκριβῶς «βαθειά τάφρος» καί προοριζόταν γιά τούς εἰς θάνατον καταδικασμένους ἐγκληματίες. Σύμφωνα μέ τήν παράδοση, παρέμεινε ἐκεῖ περί τά δεκατρία ἔτη, κατά τή διάρκεια τῶν ὁποίων μία γυναίκα, κατόπιν ὑποδείξεως ἑνός ἀγγέλου πού εἶδε σέ ὅραμα, ἔριχνε κάθε ἡμέρα στήν τάφρο ἕνα καρβέλι ἄρτου. Ἔκτοτε, ὁ μετέπειτα ἀναγερθείς ναός στό Khor Virap, εὑρισκόμενος στούς πρόποδες τοῦ ὅρους Ἀραράτ, τόπος ὅπου σύμφωνα μέ τήν βιβλική παράδοση προσάραξε ἡ κιβωτός τοῦ Νῶε, εἶναι ἕνας ἀπό τούς ἱερούς τόπους τῆς Ἀρμενικῆς Ἐκκλησίας.
Ὁ βασιλιάς Τιριδάτης Γ΄ (298-330), ἀφοῦ ἀνέλαβε τή διοίκηση τοῦ βασιλείου του μέ ἀποφασιστικότητα ἐξέδωσε ἕνα βασιλικό Διάταγμα μέ τό ὁποῖο ἀνάγκαζε τούς χριστιανούς πιστούς νά ἀποκηρύξουν τήν πίστη τους καί νά προσχωρήσουν στόν εἰδωλολατρικό πολυθεϊσμό. Τήν ἐποχή ἐκείνη, μία ὁμάδα εὐσεβῶν χριστιανῶν γυναικῶν πού εἶχαν γλυτώσει ἀπό τούς ρωμαϊκούς θρησκευτικούς διωγμούς, ὁδηγήθηκαν ἀπό τήν Γαϊανή στήν Ἀρμενία. Μία ἐξ αὐτῶν, ὀνόματι Ριψίμη (Hripsime), ἦταν περιώνυμη γιά τήν ἐκθαμβωτική ὀμορφιά της. Ὁ Τιριδάτης θέλησε νά τήν κάνει γυναίκα του, ὅταν ὅμως ἐκείνη ἀρνήθηκε, βασανίσθηκαν ὅλες καί μαρτύρησαν. Σύμφωνα με τόν θρύλο, μετά τό μαρτύριό τους ὁ Τιριδάτης ἄρχισε νά συμπεριφέρεται ὡς ἀγριόχοιρος. Σέ ἕνα ὅραμά της, ἡ ἀδελφή τοῦ Τιριδάτη Χοσροβιδούχτη ἔλαβε τή διαβεβαίωση ἀπό ἕναν ἄγγελο ὅτι μόνο ὁ Γρηγόριος μποροῦσε νά θεραπεύσει τόν ἀδελφό της. Μέ θαυμαστό τρόπο τόν βρῆκε ζωντανό μέσα στό βάραθρο, ὅπου εἶχε περάσει σχεδόν δεκατρία χρόνια. Πράγματι, ὁ Γρηγόριος ἐθεράπευσε τόν βασιλιά καί ἐπιδόθηκε ἀμέσως στόν ἐκχριστιανισμό τῆς Ἀρμενίας.
Πρώτη του κίνηση ἦταν νά ἐνταφιάσει τά λείψανα τῶν εὐσεβῶν χριστιανῶν γυναικῶν πού εἶχαν μαρτυρήσει καί ἀνήγειρε τρεῖς ἐκκλησίες στόν τόπο τοῦ μαρτυρίου τους: τῆς Ἁγίας Ριψιμῆς, τῆς Ἁγίας Γαϊανῆς καί τῆς Ἁγίας Σογκαγάτ. Σέ ἕνα ὅραμά του, ὁ Γρηγόριος εἶδε τόν Μονογενῆ Υἱό νά χτυπᾶ μέ χρυσό σφυρί στό κέντρο τοῦ Βαγαρτσαπάτ, πρωτεύουσα τῆς Ἀρμενίας. Στό σημεῖο αὐτό ὁ Γρηγόριος ἀνήγειρε τόν καθεδρικό ναό τοῦ Ἁγίου Ἐντζμιατζίν (Surb Ejmiacin), τό ὄνομα τοῦ ὁποίου σημαίνει ὁ καταβάς Μονογενῆς Υἱός.
Μετά τήν ἐξάπλωση τοῦ Χριστιανισμοῦ στή χώρα, ὁ βασιλιάς καί οἱ πρίγκιπες ἐπέλεξαν τόν Γρηγόριο ὡς κεφαλή τῆς Ἐκκλησίας. Χειροτονήθηκε μάλιστα ἀπό ἕναν πατέρα τῆς Συνόδου τῆς Νικαίας, τόν Ἅγιο Λεόντιο Καισαρείας, τόσο λόγῳ τῶν στενῶν δεσμῶν μεταξύ τῶν δύο θρόνων, ὅσο καί ὡς ἔνδειξη προσωπικῆς φιλίας μεταξύ τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου καί τοῦ Ἁγίου Λεοντίου. Στό δρόμο τῆς ἐπιστροφῆς γιά τήν Ἀρμενία, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος συνέχισε τήν ἱεραποστολική του δράση βαπτίζοντας, κηρύσσοντας καί ἀνεγείροντας ναούς. Ὁ βασιλιάς Τιριδάτης καί οἱ πρίγκιπες βαπτίσθηκαν ἀπό τόν Ἅγιο Γρηγόριο στόν ποταμό Ἀρατζάνι. Αὐτήν τήν περίοδο μεταστροφῆς ἀκολούθησε ἡ ἐπίσημη θεσμοθέτηση τοῦ Χριστιανισμοῦ.
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος κατέστρεψε τούς ἀρχαίους εἰδωλολατρικούς ναούς καί τά ἀγάλματα τῶν θεῶν πού βρίσκονταν ἐντός τους, καθιστώντας ὁρισμένους ἐξ αὐτῶν χριστιανικές ἐκκλησίες. Προκειμένου μάλιστα νά ριζώσει ἡ Ἀρμενική Ἐκκλησία στόν λαό, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἐπέλεξε νά χειροτονήσει ἱερεῖς μεταξύ υἱῶν τῶν εἰδωλολατρῶν ἱερέων, ἀφοῦ αὐτοί ἦσαν ἤδη ἐξοικειωμένοι μέ τή θρησκευτική ζωή τοῦ λαοῦ. Ἀφοῦ τούς ἐκπαίδευσε σύμφωνα μέ τό δόγμα καί τήν χριστιανική πίστη, τούς χειροτόνησε χριστιανούς ἱερεῖς καί Ἐπισκόπους. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὀργάνωσε ἐπίσης ἐκκλησιαστικές ἀκολουθίες, υἱοθετώντας τή Λειτουργία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου ὡς βασικό κείμενο τῆς Θείας Λειτουργίας, συνέθεσε ὁμιλίες καί προσευχές, ἐνῶ συγχρόνως ἐκπόνησε ποιμαντικά καί πνευματικά συγγράμματα. Λόγῳ τῆς ἐξοικειώσεως τῶν κατοίκων στίς ἀρχαῖες αὐτόχθονες παραδόσεις τους, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἐκχριστιάνισε ὁρισμένες παγανιστικές ἑορτές, παραδόσεις καί πρακτικές τους.
Σύμφωνα μέ τούς ἱστορικούς, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἔπαιξε σημαντικό ρόλο στόν εὐαγγελισμό ἑνός μεγάλου μέρους τῆς Μ. Ἀσίας καί τοῦ Καυκάσου. Ἔστειλε τόν Νουνέχ, μοναχό ἀπό τό Χριψιμιάνκ στή Γεωργία καί τόν ἐγγονό του Γρηγόριο στήν Ἀλβανία τοῦ Καυκάσου, ὅπου καί ἐμαρτύρησε. Ἡ Γεωργιανή Ἐκκλησία ἔχει στενές σχέσεις μέ τήν Ἀρμενική Ἐκκλησία, ἀναγνωρίζοντας μάλιστα τό πρωτεῖο της, παρ’ ὅτι προσεχώρησε στήν οἰκογένεια τῶν Χαλκηδόνιων Ἐκκλησιῶν στίς ἀρχές τοῦ 7ου αἰώνα. Ἡ Ἐκκλησία τῆς Ἀλβανίας τοῦ Καυκάσου παρέμεινε ὑπό τή δικαιοδοσία τῆς Ἀρμενικῆς Ἐκκλησίας καί χάρις στίς στενές ἐθνικές καί πολιτιστικές σχέσεις, σύν τῷ χρόνῳ ταυτίστηκε μέ τούς Ἀρμενίους. Σημειωτέον ὅτι ὁ Ἅγιος Mesrob Mashdots (Mesrop Masdoc’), ἐφευρέτης τοῦ ἀρμενικοῦ ἀλφαβήτου, δημιούργησε ἐπίσης τά ἀλφάβητα γιά τούς λαούς τῆς Γεωργίας καί τῆς Ἀλβανίας τοῦ Καυκάσου.
Σέ προχωρημένη πιά ἡλικία ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ἀναχώρησε γιά τά βουνά καί ἀφιερώθηκε στόν ἀσκητικό βίο. Δέν ὑπάρχουν ἱστορικά στοιχεια γιά τίς τελευταῖες ἡμέρες τῆς ζωῆς του. Ἐκοιμήθη τό 325 καί τόν διαδέχθηκε ὁ υἱός του Ἀριστακές. Τό 333 τόν διαδέχθηκε μέ τή σειρά του ὁ πρεσβύτερος τῶν υἱῶν τοῦ Γρηγορίου, Βερτανές (Vrtanès), τόν ὁποῖο διαδέχθηκε ὁ ἐγγονός τοῦ Γρηγορίου Houssig. Οἱ δύο τελευταῖοι ἀπόγονοι τοῦ Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Φωτιστοῦ ἦσαν ὁ Μέγας Νερσές (353-373), ἐγγονός τοῦ Houssig, καί ὁ Sahak (387- 436), υἱός τοῦ τελευταίου. Ἀπό τόν 5ο αἰώνα στήν Ἀρμενική Ἐκκλησία καθιερώθηκε ἡ ἀγαμία καί ἔκτοτε ὁ Καθολικός ἐξελέγετο ἀπό τόν ἄγαμο κλῆρο.
Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Φωτιστής (Surb Grigor Lusaoric’), θεωρήθηκε ὡς ὁ δεύτερος φωτιστής, ὁ ἅγιος προστάτης καί ὁ πρῶτος Καθολικός τῆς Ἀρμενικῆς Ἐκκλησίας. Ἡ πλούσια κληρονομία του σημάδεψε βαθύτατα τήν ἱστορία καί ὅλες τίς πτυχές τῆς Ἀρμενικῆς Ἐκκλησίας. Ἡ μνήμη του ἑορτάζεται πολλάκις κατά τή διάρκεια τοῦ λειτουργικοῦ ἔτους, σημαντικότερες δέ ἑορτές του εἶναι ἡ ἡμέρα τῆς ρίψεώς του στήν τάφρο, ἡ ἡμέρα πού ἀνεδύθη ἐξ αὐτῆς καί ἡ ἡμέρα ἀνακαλύψεως τῶν λειψάνων του. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος εἶναι πολύ γνωστός Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας γενικώτερα. Οἱ Ἀνατολικές Ὀρθόδοξες (Προχαλκηδόνιες), οἱ Καθολικές, ἀλλά καί οἱ Ὀρθόδοξες Ἐκκλησίες στά λειτουργικά τους ἡμερολόγια ἔχουν ἡμέρες ἀφιερωμένες στή μνήμη του Ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Φωτιστοῦ, ἐνῶ καί ἡ ἱστορία τοῦ βίου του ἐντάχθηκε σέ Ἁγιολογικές συλλογές. Ἡ μεταστροφή τῆς Ἀρμενίας στόν Χριστιανισμό ἄλλαξε τήν μοίρα τοῦ λαοῦ της, θέτοντας τήν χώρα σέ ἕναν νέο ἱστορικό δρόμο. Οἱ συνέπειες τοῦ γεγονότος αὐτοῦ εἶναι εὐδιάκριτες στήν ἱστορία τοῦ λαοῦ καί τῆς Ἀρμενικῆς Ἐκκλησίας.